Texno-feodalizm və köləlik - İbrahim Nəbioğlu yazır...
Cəmiyyət 03 Sentyabr 2026, 17:30
3302
“Oxumaq və unutmaq paradoksu” kitabımdan
Qızımı qarşılayıb hava limanından evə gedirik.
İlıq bir yay axşamıdır.
Maşında “Spotify”da ikimizin də bəyəndiyi “Indigo night” parçasını seçirəm. Maşının salonuna Taminonun qüssəli, sakit səsi yayılır. “Jeff Bakliyə (Buckley) bənzəyir səsi”, – qızıma deyirəm: “Sənin yaşıdların onu tanıyır ki?”…
Taminonun dərin tınıları insanı saf hislərin içinə çəkir.
Mahnı bitir, araya reklamlar girir.
Bir ildir qurtulmuşdum “Spotify” reklamlarından. Demək ki, illik abunəliyim sona çatıb, yeniləmək lazımdır. “Unutmuşam ödəmə etməyi” deyirəm, – sanki günah işləmişəm…
“Görürsənmi, necə əsir alıblar bizi – abunəliklər, aylıq və ya illik ödəmələr…”. Anlamıram nə dediyini, “Kimlər?” deyə soruram. “Facebook-lar, Instagram-lar, YouTube-lar, Telegram-lar” deyə cavab verir qızım.
***
Məktəbli ikən sosializmdə yaşadıq. Ancaq “Amerikanın səsi”nə qulaq asır, “Samizdat” əsərləri oxuyur, Bolşevizm və ondan törəyənlərə nifrət edir və kapitalizm gələcək deyə xəyallar qururdum. Elə bilirdim ki, kapitalizm sabahlardır, gələcəkdir.
Kapitalizm gəldi – dağıntılarla, sarsıntılarla, amma gəldi. Bazar iqtisadiyyatı sərbəstləşdi, təşəbbüskarlıq mükafatlandırıldı, rəqabət təşviq edildi. Dedilər ki, bunlar cəmiyyətin dirəkləri, bel sütunu olacaq. Hələ kapitalizm vəhşiliyini tam göstərməmişdi, ancaq beynimdə “Bəs, kapitalizmdən sonra nə gələcək?” kimi sual doğmuşdu.
“Sosializmin bir atımlıq barıtı varmış”, – öz-özümə deyirəm. – Gəldiyi kimi getdi”. Planlı iqtisadiyyat, texnoloji geridəqalma, mərkəzləşdirilmiş və sərt idarəetmə sistemi, azadlıq və ifadə məhdudiyyətlər… sosializm, xüsusilə də sovet tipi sosializm bu səbəblərə görə süquta uğramadımı? Nə üçün sosializm feodalizm qədər uzunömürlü ola bilmədi?
***
“Kapitalizmin sonunu texnologiya nəhəngləri gətirdilər”, – bu sözlər Yunanıstanın keçmiş maliyyə naziri Yanis Varufakisə aiddir. Hazırda Afina universitetinin professoru olan Varufakis yazdığı son kitabında feodalizmlə bugünkü “post-kapitalizm” arasında paralellər aparır, mənfəətdən icarəyə keçidi araştırır. Çoxluğa kapitalizm əbədi olacaq kimi gəlirdi. Qüsurları göz qabağında idi, lakin üstünlüyü də danılmazdı. Bu gün hər şey dəyişdi. Varufakis “Texnofeodalizm” adlı kitabında heyrətamiz iddiada bulunur:
Kapitalizm öldü…
Bəşəriyyət yeni bir dövrün astanasına ayaq basıb.
Bu dövrün adı Texno-feodalizmdir.
Solçular “Kapitalizm öldü” deyə çox da sevinməsinlər, hələ tezdir. Onu daha yaramaz bir şey əvəz edir. Çünki yeni gələn kapitalizmdən daha iyrəncdir. Google, Apple, Facebook, X (Twitter), Amazon kimi texnoloji şirkətlərinin biz istifadiçələrə kölə kimi davrandıqlarına baxmaq kifayətdir ki, düşdüyümüz vəziyyəti anlayaq.
Karl Marks deyirdi ki, kapitalizmdən sonra yenə sosializm gələcək, amma onun təxmini düz çıxmadı. Çünki artıq IT oliqarxlarının “xoruzu ötür”. Hər şey onların əlində cəmləşmiş reallıqdır. Bugünkü texnoloji sistemdə torpaq əvəzinə digital (rəqəmsal) platformalar, torpaq ağaları yerinə isə Amazon, Google, Meta, Apple kimi nəhəng texnoloji şirkətlər keçib. Onlar digital “torpaqlara” nəzarət edir, istifadəçiləri və kiçik sahibkarları bu torpaqlarda fəaliyyət göstərməyə, bunun müqabilində isə “icarə haqqı” ödəməyə məcbur edirlər.
Artıq iqtisadiyyatın, ticarətin qaydalarını bazar münasibətləri deyil, alqoritmik nəzarət və platformaların monopolistləri yazırlar. Əgər kapitalizmdə hökmran bazar idisə, texno-feodalizmdə onu icarə, abunəlik və datalara nəzarət əvəzləyir.
Texno-feodalizmdə biz məhsuluq – maaş almadan çalışırıq.
İstifadəçilər bu sistemdə həm istehsalçı, həm də məhsul rolunu oynayırlar. Məsələn, Facebook-da status yazırsan, Instagram-da şəkil paylaşırsan, YouTube-da video izləyirsən – sən kontent yaradırsan, amma əsl qazanan həmin platformalardır. Çünki sən onların “torpağında” işləyir, əvəzində isə əmək haqqı almırsan.
Platforma kapitalizmi artıq data kapitalizmi ilə əvəz olunub. İnsanların davranışları, maraqları, hərəkətləri sistem tərəfindən qeydə alınır, analiz edilir və bazar üstünlüyünə çevrilir. Bu isə informasiya əsrində məlumatın silaha çevrilməsi deməkdir.
Yanis Varufakisin 2023-cü ildə yayımlanan “Technofeudalism: What Killed Capitalism” kitabı “Financial Times” tərəfindən ilin ən mühüm iqtisadi kitablarından biri seçildi. WIRED jurnalında onunla keçirilən müsahibədə Varoufakis bildirir:
“Biz artıq kapitalizmin içində yaşamırıq. Kapitalizmi öldürən bir güclə qarşı-qarşıyayıq – texnoloji feodallarla”.
Bəli, məsələn, Amazon sadəcə bazarda iştirak etmir, o, artıq bazarın özüdür.
Və ya Apple şirkəti, məsələn, App Store-da sadə bir tətbiq yükləmək istəyirs Apple-a 30% komissiya ödəməyə məcbur olursan.
Bunlar Reddit forumlarında və sosial şəbəkələrində bu məsələ geniş müzakirə olunur. Bu sistemi “cloud serfdom” (bulud köləliyi) adlandırırlar. Bəziləri də Marksın “əməyin yadlaşması” nəzəriyyəsinin kəllə-çarx olduğu düşüncəsindədir.
Yoldaş Marks, bəs indi necə olacaq, “Digital müstəmləkəçilik”, “Data imperiyası”, “Alqoritmik hökmranlıq” kimi anlayışlarla necə baş edəcəyik? Yazdın, yazdın, canını qurtardın getdin, indi biz sənin “zibillərini” necə təmizləyək? Bilirsənsə o dünyadan yaz görək, əgər bu, tekno-feodalizmdirsə, biz onun qarşısında təslim olacağıqmı, yoxsa ictimai nəzarət, şəffaflıq və ədalətə əsaslanan yeni münasibət formalarımı yaratmalıyıq?
Bəli, “Gələcək çox tez gələcək”, ancaq kapitalizmin digital texnologiya tərəfindən əvəz edildiyi bir dünyada, əgər tənqidi düşünmür və alternativ yollar axtarmırıqsa köləyə çevriləcəyik. Orta əsrlər feodalizminin müasir versiyası olan texno-feodalizmin kölələri olmamaq üçün datanın sahibinə çevrilmək, texnologiyanın aləti yox, yönləndirəni olmalıyıq.
Yeni gənclik bunu bacara biləcəkmi?
***
İlıq bir sentyabr sabahı idi.
Qızım geri qayıdırdı, yaşağı ölkəyə.
Hava limanı yolunda “Spotify”da Hayede ölməz “Soghati”ni oxuyurdu:
Gələndə bütün yollardan ayaq səsi gəlir
Sanki dünyanın hər yerindən gəlir, uzaq şəhərdən deyil.
Səni görmə anı bitənə qədər
Yerdə hansı yol varsa, sinəmə çatır…
Digər mahnıya keçəndə qızım gülərək:
“Aaaa, reklamsız çalır ki… nə tez ödədin abunəlik haqqını?”.
Kədərli bir səslə belə cavab verdim:
“Axı mən texno-feodalizm köləsiyəm”…
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
İDRAKİ GÜNƏŞSİZLİYİN PATOLOJİ AKSİOMASI...
Bir müddətdir ki, ictimai sferada məlum hicab mövzusundan qaynaqlanan uğursuz emosional çəkişmələri eləcə müşahidə edirəm.Konseptual mahiyyətə söykənən mülahizə metodları, çıxışetmə qabiliyyəti, mütərəqqi addımlar atmaq ideyası... qalıb bir kənarda, əksəriyyət kütlə hirsi, hətta “meşə psixologiyası” ilə bir-birinə barmaq silkələyib, nifrət nümayiş etdirir...... Əvvəla, dəfələrlə qeyd etmişəm, indi də xüsusi şəkildə deyim ki, əzizlərim, 21-ci əsr inanclar sistemində moizə, xütbə (hətta dini təlqin!) əsiri deyil, idrak, fundamental təfəkkür, yüksək maştablı dünyagörüş, elitar mədəniyyət, analtika, analiz, tərəqqi... əsridir.Amma və lakin(!) vurğuladığım bu mütləq mahiyyətə bir fərdin çatması xüsusi hal kimi öz üzərində çalışmaqdan keçirsə (heç şübhəsiz ki, keçir!), bütövlükdə bir dövlətin, kütlənin, xalqın......
13 Oktyabr 2026, 19:39
Parlamentdə 12 məsələ müzakirə olunacaq
Milli Məclisin gündəliyi məlum olub.Citypost.az xəbər verir ki, gündəlikdə 12 məsələ var.1. “Azərbaycan Respublikası Dövlət Qulluğu Məcəlləsinin təsdiq edilməsi, qüvvəyə minməsi və bununla bağlı hüquqi tənzimləmə haqqında” Azərbaycan Respublikası qanununun layihəsi (üçüncü oxunuş). 2. “Dövlət vergi orqanlarında xidmət haqqında Əsasnamə”nin təsdiq edilməsi barədə”, “Əmək pensiyaları haqqında”, “Hərbi qulluqçuların statusu haqqında”, “Hərbi xidmətkeçmə haqqında” Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə”, “Əmək pensiyaları haqqında” və “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarında dəyişiklik edilməsi barədə” 2023-cü il 22 dekabr tarixli 1074-VIQD nömrəli və “Diplomatik xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarında dəyişiklik edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası qanununun layihəsi (üçüncü oxunuş). 3. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində, “Hərbi...
13 Oktyabr 2026, 19:20
Şavkat Mirziyoyev sabah Azərbaycana gələcək
Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavərənin (AQEM) 7-ci sammitində iştirak etmək üçün oktyabrın 14-15-də Azərbaycana işgüzar səfər edəcək.Bu barədə "Report" Özbəkistan prezidentinin mətbuat xidmətinə istinadən xəbər verir.Məlumata görə, Azərbaycanın sədrliyi çərçivəsində keçirilən forumun gündəliyinə Asiya qitəsində etimadın möhkəmləndirilməsi, sülh və təhlükəsizliyin təmin edilməsi, habelə AQEM-in gələcək institusional inkişafının aktual məsələləri daxil edilib."Nəqliyyat əlaqələndirilməsi, rəqəmsallaşdırma, dayanıqlı iqtisadi artım və digər prioritet istiqamətlərdə praktiki əməkdaşlığın perspektivləri nəzərdən keçiriləcək", - məlumatda qeyd olunub.Bildirilib ki, iştirakçılar regional və beynəlxalq gündəliyin əsas məsələləri barəsində fikir mübadiləsi aparacaqlar.Sammitin yekunlarına əsasən, AQEM-in rolunun və səmərəliliyinin artırılmasına yönəlmiş Bakı Bəyannaməsinin və...
13 Oktyabr 2026, 18:55
Sayman Aruzdan İran haqda ŞOK FAKTLAR
"Mən vaxtilə İranda yaşamışam. Oradakı molla rejiminin insanlara, xüsusilə də insanların şəxsi azadlıqlarına qarşı sərgilədiyi qəddar münasibəti öz gözlərimlə görmüş, öz canımla yaşamışam. Mən adi bir qısaqol geyimə görə küçədə həbs olunmuş, polisə aparılmış, orada döyülmüşəm. İnanmağı çətin olsa da adicə xanım tələbə yoldaşım ilə birlikdə universitetdən çıxanda həbs edilmiş 40 zərbə şallağa məhkum olmuşam. 3-cü sinifdə oxuyanda müəllimlə Azərbaycan Türkcəsində danışdığıma görə sinifdən xaric edilmişəm. Mən İran fars-molla rejiminin yaymaq istədiyi mənfur "dini" ideologiyanı çox gözəl tanıyıram".Bu sözləri CityPost.az--a açıqlamasında Cənubi Azərbaycandan olan şair,AYB sədrinin müşaviri Sayman Aruz bildirib."Bəli, dostlar, sadəcə geyimimə, tələbə yoldaşımla birgə yeridiyimə, ana dilində sinifdə...
13 Oktyabr 2026, 18:50
Azərbaycan HDQ komandanı İtaliyaya səfər edib
Venesiya şəhərində İtaliya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin təşkilatçılığı ilə XV Trans-Regional Dəniz Gücü Simpoziumu (Trans-Regional Seapower Symposium – T-RSS) keçirilib.Bu barədə Citypost.az-a Müdafiə Nazirliyinin Mətbuat xidmətindən məlumat verilib.Beynəlxalq tədbirdə müxtəlif ölkələrin hərbi dəniz qüvvələrinin komandanları və nümayəndə heyətləri, beynəlxalq təşkilatların, elmi dairələrin və müdafiə sənayesinin təmsilçiləri iştirak ediblər.Simpoziumda qlobal və regional dəniz təhlükəsizliyi, beynəlxalq dəniz yollarının mühafizəsi, müasir çağırışlara qarşı birgə fəaliyyət, eləcə də hərbi dəniz qüvvələri arasında əməkdaşlığın inkişafı məsələləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.Tədbir çərçivəsində Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanı kontr-admiral Şahin Məmmədovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti bir sıra ikitərəfli görüşlər keçirib.Görüşlərdə hərbi dəniz qüvvələri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi, eləcə də...
13 Oktyabr 2026, 18:47
Zakir Həsənov Kambocanın Baş naziri ilə görüşüb
Oktyabrın 13-də Azərbaycan Respublikasının müdafiə naziri general-polkovnik Zakir Həsənov ölkəmizdə səfərdə olan Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşüb.Müdafiə Nazirliyindən Citypost.az-a verilən məlumata görə, görüşdə 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycan Ordusunun qazandığı tarixi Zəfər, eləcə də bu Zəfərə aparan döyüş təcrübəsi və əldə olunan nəticələr barədə ətraflı məlumat verilib.Azərbaycan ilə Kamboca arasında hərbi, hərbi-texniki və hərbi təhsil sahələrində əməkdaşlığın perspektivləri müzakirə olunub.Tərəflər müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində əlaqələrin inkişafının, o cümlədən birgə təlimlərin keçirilməsinin və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsinin əhəmiyyətini vurğulayıblar. Həmçinin qarşılıqlı maraq doğuran digər məsələlər ətrafında ətraflı fikir mübadiləsi aparılıb....
13 Oktyabr 2026, 17:38
