Texno-feodalizm və köləlik - İbrahim Nəbioğlu yazır...
Cəmiyyət 03 Sentyabr 2026, 17:30
284
“Oxumaq və unutmaq paradoksu” kitabımdan
Qızımı qarşılayıb hava limanından evə gedirik.
İlıq bir yay axşamıdır.
Maşında “Spotify”da ikimizin də bəyəndiyi “Indigo night” parçasını seçirəm. Maşının salonuna Taminonun qüssəli, sakit səsi yayılır. “Jeff Bakliyə (Buckley) bənzəyir səsi”, – qızıma deyirəm: “Sənin yaşıdların onu tanıyır ki?”…
Taminonun dərin tınıları insanı saf hislərin içinə çəkir.
Mahnı bitir, araya reklamlar girir.
Bir ildir qurtulmuşdum “Spotify” reklamlarından. Demək ki, illik abunəliyim sona çatıb, yeniləmək lazımdır. “Unutmuşam ödəmə etməyi” deyirəm, – sanki günah işləmişəm…
“Görürsənmi, necə əsir alıblar bizi – abunəliklər, aylıq və ya illik ödəmələr…”. Anlamıram nə dediyini, “Kimlər?” deyə soruram. “Facebook-lar, Instagram-lar, YouTube-lar, Telegram-lar” deyə cavab verir qızım.
***
Məktəbli ikən sosializmdə yaşadıq. Ancaq “Amerikanın səsi”nə qulaq asır, “Samizdat” əsərləri oxuyur, Bolşevizm və ondan törəyənlərə nifrət edir və kapitalizm gələcək deyə xəyallar qururdum. Elə bilirdim ki, kapitalizm sabahlardır, gələcəkdir.
Kapitalizm gəldi – dağıntılarla, sarsıntılarla, amma gəldi. Bazar iqtisadiyyatı sərbəstləşdi, təşəbbüskarlıq mükafatlandırıldı, rəqabət təşviq edildi. Dedilər ki, bunlar cəmiyyətin dirəkləri, bel sütunu olacaq. Hələ kapitalizm vəhşiliyini tam göstərməmişdi, ancaq beynimdə “Bəs, kapitalizmdən sonra nə gələcək?” kimi sual doğmuşdu.
“Sosializmin bir atımlıq barıtı varmış”, – öz-özümə deyirəm. – Gəldiyi kimi getdi”. Planlı iqtisadiyyat, texnoloji geridəqalma, mərkəzləşdirilmiş və sərt idarəetmə sistemi, azadlıq və ifadə məhdudiyyətlər… sosializm, xüsusilə də sovet tipi sosializm bu səbəblərə görə süquta uğramadımı? Nə üçün sosializm feodalizm qədər uzunömürlü ola bilmədi?
***
“Kapitalizmin sonunu texnologiya nəhəngləri gətirdilər”, – bu sözlər Yunanıstanın keçmiş maliyyə naziri Yanis Varufakisə aiddir. Hazırda Afina universitetinin professoru olan Varufakis yazdığı son kitabında feodalizmlə bugünkü “post-kapitalizm” arasında paralellər aparır, mənfəətdən icarəyə keçidi araştırır. Çoxluğa kapitalizm əbədi olacaq kimi gəlirdi. Qüsurları göz qabağında idi, lakin üstünlüyü də danılmazdı. Bu gün hər şey dəyişdi. Varufakis “Texnofeodalizm” adlı kitabında heyrətamiz iddiada bulunur:
Kapitalizm öldü…
Bəşəriyyət yeni bir dövrün astanasına ayaq basıb.
Bu dövrün adı Texno-feodalizmdir.
Solçular “Kapitalizm öldü” deyə çox da sevinməsinlər, hələ tezdir. Onu daha yaramaz bir şey əvəz edir. Çünki yeni gələn kapitalizmdən daha iyrəncdir. Google, Apple, Facebook, X (Twitter), Amazon kimi texnoloji şirkətlərinin biz istifadiçələrə kölə kimi davrandıqlarına baxmaq kifayətdir ki, düşdüyümüz vəziyyəti anlayaq.
Karl Marks deyirdi ki, kapitalizmdən sonra yenə sosializm gələcək, amma onun təxmini düz çıxmadı. Çünki artıq IT oliqarxlarının “xoruzu ötür”. Hər şey onların əlində cəmləşmiş reallıqdır. Bugünkü texnoloji sistemdə torpaq əvəzinə digital (rəqəmsal) platformalar, torpaq ağaları yerinə isə Amazon, Google, Meta, Apple kimi nəhəng texnoloji şirkətlər keçib. Onlar digital “torpaqlara” nəzarət edir, istifadəçiləri və kiçik sahibkarları bu torpaqlarda fəaliyyət göstərməyə, bunun müqabilində isə “icarə haqqı” ödəməyə məcbur edirlər.
Artıq iqtisadiyyatın, ticarətin qaydalarını bazar münasibətləri deyil, alqoritmik nəzarət və platformaların monopolistləri yazırlar. Əgər kapitalizmdə hökmran bazar idisə, texno-feodalizmdə onu icarə, abunəlik və datalara nəzarət əvəzləyir.
Texno-feodalizmdə biz məhsuluq – maaş almadan çalışırıq.
İstifadəçilər bu sistemdə həm istehsalçı, həm də məhsul rolunu oynayırlar. Məsələn, Facebook-da status yazırsan, Instagram-da şəkil paylaşırsan, YouTube-da video izləyirsən – sən kontent yaradırsan, amma əsl qazanan həmin platformalardır. Çünki sən onların “torpağında” işləyir, əvəzində isə əmək haqqı almırsan.
Platforma kapitalizmi artıq data kapitalizmi ilə əvəz olunub. İnsanların davranışları, maraqları, hərəkətləri sistem tərəfindən qeydə alınır, analiz edilir və bazar üstünlüyünə çevrilir. Bu isə informasiya əsrində məlumatın silaha çevrilməsi deməkdir.
Yanis Varufakisin 2023-cü ildə yayımlanan “Technofeudalism: What Killed Capitalism” kitabı “Financial Times” tərəfindən ilin ən mühüm iqtisadi kitablarından biri seçildi. WIRED jurnalında onunla keçirilən müsahibədə Varoufakis bildirir:
“Biz artıq kapitalizmin içində yaşamırıq. Kapitalizmi öldürən bir güclə qarşı-qarşıyayıq – texnoloji feodallarla”.
Bəli, məsələn, Amazon sadəcə bazarda iştirak etmir, o, artıq bazarın özüdür.
Və ya Apple şirkəti, məsələn, App Store-da sadə bir tətbiq yükləmək istəyirs Apple-a 30% komissiya ödəməyə məcbur olursan.
Bunlar Reddit forumlarında və sosial şəbəkələrində bu məsələ geniş müzakirə olunur. Bu sistemi “cloud serfdom” (bulud köləliyi) adlandırırlar. Bəziləri də Marksın “əməyin yadlaşması” nəzəriyyəsinin kəllə-çarx olduğu düşüncəsindədir.
Yoldaş Marks, bəs indi necə olacaq, “Digital müstəmləkəçilik”, “Data imperiyası”, “Alqoritmik hökmranlıq” kimi anlayışlarla necə baş edəcəyik? Yazdın, yazdın, canını qurtardın getdin, indi biz sənin “zibillərini” necə təmizləyək? Bilirsənsə o dünyadan yaz görək, əgər bu, tekno-feodalizmdirsə, biz onun qarşısında təslim olacağıqmı, yoxsa ictimai nəzarət, şəffaflıq və ədalətə əsaslanan yeni münasibət formalarımı yaratmalıyıq?
Bəli, “Gələcək çox tez gələcək”, ancaq kapitalizmin digital texnologiya tərəfindən əvəz edildiyi bir dünyada, əgər tənqidi düşünmür və alternativ yollar axtarmırıqsa köləyə çevriləcəyik. Orta əsrlər feodalizminin müasir versiyası olan texno-feodalizmin kölələri olmamaq üçün datanın sahibinə çevrilmək, texnologiyanın aləti yox, yönləndirəni olmalıyıq.
Yeni gənclik bunu bacara biləcəkmi?
***
İlıq bir sentyabr sabahı idi.
Qızım geri qayıdırdı, yaşağı ölkəyə.
Hava limanı yolunda “Spotify”da Hayede ölməz “Soghati”ni oxuyurdu:
Gələndə bütün yollardan ayaq səsi gəlir
Sanki dünyanın hər yerindən gəlir, uzaq şəhərdən deyil.
Səni görmə anı bitənə qədər
Yerdə hansı yol varsa, sinəmə çatır…
Digər mahnıya keçəndə qızım gülərək:
“Aaaa, reklamsız çalır ki… nə tez ödədin abunəlik haqqını?”.
Kədərli bir səslə belə cavab verdim:
“Axı mən texno-feodalizm köləsiyəm”…
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Bir də görərsiniz mən də getmişəm...
Bir də görərsiniz mən də getmişəm...Bir də görərsiniz mən də getmişəm,Bir də görərsiniz,yoxam dünyada.Sizin gözünüzdən elə itmişəm,Çətin,Çətin yolunuza çıxam dünyada.Başını bulayıb, köks ötürən də,Əlini dizinə çırpan da olar,Tüstüsü başından çıxan da olar,Mənsizbir ömürdən-gündən usanan,Başdaşına dönüb, baxan da olar.Yığışın bir yerə, yığışın, dostlar,Sizin aranızdasizdən xəbərsizMənə də, mənə də bir yer tapılar.Dinib-danışmaram, susaram onda.Neyləyim, neyləyim, açılmaz dahaSözməömürlük bağlı ürəklər,Üzüməömürlük bağlı qapılar.Siz də danışmayın, bir anlıq susunSiqaret üstündən yaşarsın gözüTüstüsü başından çıxan Abbasın.Yalvarıram sizə,Mən gedəndən sonra «qeybət daşını»Bir qara daş kimi atın dənizə,Dalğıclar yığılsa –tapa bilməsin.İlişməsin ayağına bir kəsin.…Bir də görərsiniz, mən də getmişəm,Bir də görərsiniz,yoxam dünyada.Sizin gözünüzdən elə itmişəm –Çətin,Çətin yolunuza çıxam...
03 Sentyabr 2026, 17:09
Qara fələyin ağ maskası
Herman Melvillin “Mobi Dik, yaxud Ağ balina” romanı haqqındaƏgər xristian əxlaqına sadiq baş köməkçi Starbek matrosların sağ-salamat evlərinə, doğmalarının yanına qayıtmağının qeydinə qalırsa, ikinci köməkçi Stabbın belə bir dərdi-azarı yoxdur, o, taleyin əvəzinə qərar verməyə, özü, ya başqaları sarıdan qayğılanmağa həvəsli deyil. Starbek kimi kapitanı nəyəsə inandırmağa, ağlı azmış Axavı sağlam mühakiməyə çağırmağa da çalışmır. Starbek isə kapitanla mübahisəyə girişən, onu doğru yola qaytarmağa cəhd göstərən tək heyət üzvüdür, başqalarına nisbətdə buna onun vəzifəsi də imkan verir. Bununla belə həm xarakteri, həm də aldığı tərbiyə Starbeki böyüyün üzünə ağ olmağa, kapitanı aradan götürüb onun səlahiyyətlərini ələ keçirməyə, şərə mübtəla olmuş...
03 Sentyabr 2026, 17:06
Şuşada bəzi turistlər qaya daşlarının üzərini yazıblar
Şuşaya səfər edən turistlər şəhərdəki qaya daşlarının üzərini yazıblar.Citypost.az xəbər verir ki, Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin mətbuat katibi Səmayə Məmmədova bununla bağlı qurumun adından ictimaiyyətə müraciət edib.Müraciətdə qeyd olunub ki, bu kimi hallar ilk deyil:"Biz dəfələrlə belə hallara şahidlik etmişik. Yəni nə qədər maarifləndirmə işləri aparılsa da, cərimələr tətbiq olunsa da, bu cür xoşagəlməz hallar davam edir. Biz rica edirik, güllə və qan izlərinin olduğu, uğrunda canlar verilmiş Şuşada bu kimi halların yaşanmaması üçün birlikdə mübarizə aparaq"....
03 Sentyabr 2026, 17:00
Avqust ayında 19 aptekdə nöqsan aşkarlanıb
2026-ci ilin avqust ayı ərzində Səhiyyə Nazirliyi Analitik Ekspertiza Mərkəzi tərəfindən ümumilikdə 70 aptekdə yoxlama həyata keçirilib.AEM-dən Citypost.az-a verilən məlumata görə, bu yoxlamalardan 48-i Bakı şəhərində, 22-i isə respublikanın digər şəhər və rayonlarında yerləşən apteklərdə aparılıb.Bildirilib ki, yoxlamaların 51-i planlı, 16- sı plandankənar və 3 yoxlamadan kənar olmuşdur.Aparılmış yoxlamalar nəticəsində 19 aptekdə müxtəlif nöqsanlar aşkarlanıb, bu hallarla bağlı Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 210.1, 215.4, 221.1, 452.1 və 452.3 maddələri üzrə müvafiq inzibati protokollar tərtib edilib....
03 Sentyabr 2026, 16:30
Şagirdlərin yerdəyişməsi dayandırılır
20 avqust saat 15:00-dan etibarən başlayan şagirdlərin elektron yerdəyişməsi prosesi yekunlaşır.Bu barədə Oxu24.com-a Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyindən məlumat verilib.Bildirilib ki, sy.edu.az elektron sistemi vasitəsilə ümumi təhsil müəssisələrinə sorğu yerləşdirmə prosesi 7 sentyabr saat 12:00-da dayandırılacaq. Həmin müddətə qədər sorğu yerləşdirən valideynlər 10 sentyabr saat 15:00-a qədər övladlarının sənədlərini yerdəyişmə etdikləri ümumi təhsil müəssisəsinə təqdim etməlidirlər.Qeyd olunub ki, yerdəyişmə prosesi başa çatdıqdan sonra tamamlanmayan sorğular və növbələr avtomatik olaraq sistem tərəfindən silinəcək....
03 Sentyabr 2026, 16:15
Vüqar Rəhimzadə: Tibb işçilərinə maaş artımı mühüm addımdır
Əhalinin sosial müdafiəsinin daha da gücləndirilməsi, sosial xidmətin səviyyəsinin yüksəldilməsi, bir sözlə, vətəndaş məmnunluğunun artırılması dövlətin həyata keçirdiyi siyasətin əsas tərkib hissəsidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi kursunu son 23 ilə yaxın dövr ərzində uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyevin 2003-cü ildə səsləndirdiyi və hazırda reallıqda öz əksini tapan “Biz neft kapitalını insan kapitalına çevirməliyik!” çağırışı özündə əsas məqamları ehtiva edir. Təbii ki, burada söhbət insan amilinə verilən dəyərdən, ölkə əhalisinə göstərilən yüksək diqqət və qayğıdan gedir. Dövlət başçısı İlham Əliyev, həmçinin bu çağırışı da edib ki, iqtisadi artım qeyri-neft sektorunun hesabına olmalıdır. Bu hədəflər regionların malik olduğu potensialdan səmərəli...
03 Sentyabr 2026, 15:33
