Dünyanı ağ-qara yox, çalarları ilə görən ALİM

Bu gün təqvimdə sadəcə bir tarix deyil. Bu gün dünya elminin düşünmə tərzini dəyişmiş, insan ağlının sərhədlərini yenidən cızmış böyük bir azərbaycanlının – Lütfi Zadənin doğum günüdür. 4 fevral 1921-ci ildə Bakının Novxanı kəndində dünyaya gələn Lütfəli Rəhim oğlu Ələsgərzadə zamanın gedişində yalnız adını yox, elmin öz dilini də dəyişdi. O, dünyaya “ya var, ya yox” kimi baxmağı öyrədən minillik məntiqi sındırdı və insan düşüncəsinə daha yaxın, daha canlı, daha həyat dolu bir elmi fəlsəfə bəxş etdi. Lütfi Zadə elmi kabinetlərdə qapanıb qalan alimlərdən olmadı; onun ideyaları gündəlik həyatın içinə girdi, texnologiyaya can verdi, maşınlara düşünməyi öyrətdi.

Onun həyat yolu taleyin müxtəlif döngələrindən keçərək formalaşdı. Uşaqlıq illəri Bakıda başlayan, gəncliyi Tehranda davam edən, yetkinlik dövrü isə Amerikada elmin zirvəsinə yüksələn bu yol təkcə bir insanın bioqrafiyası deyil, XX əsr intellektual miqrasiyasının simvoludur. Tehrandakı amerikalı missioner məktəbində qazandığı dünyagörüşü Lütfi Zadəni erkən yaşlarından Qərb elminin sərbəst düşüncə mühitinə yaxınlaşdırdı. O, Berkli Universitetində professor olanda artıq sadəcə dərs deyən müəllim yox, elmin gələcəyini müəyyənləşdirən fiqur idi. Elə buna görə də o, ABŞ-da süni intellekt sahəsində ömürlük professor adına layiq görülən nadir alimlərdən biri oldu.

1965-ci ildə irəli sürdüyü qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi elm tarixində səssiz, lakin dərin bir zəlzələ yaratdı. Aristotel məntiqinin sərt çərçivəsində formalaşmış “ya doğru, ya yalan” prinsipi Lütfi Zadənin yanaşması ilə köhnəlmiş kimi göründü. O dedi ki, həyat qəti hökmlər üzərində qurulmayıb; həyat ehtimalların, tərəddüdlərin, aralıq vəziyyətlərin məcmusudur. Bu fikir ilk vaxtlar ciddi müqavimətlə qarşılandı, illərlə qəbul edilmədi, bəzən hətta istehza ilə qarşılandı. Amma zaman Lütfi Zadənin haqlı olduğunu göstərdi. Yapon alimləri bu nəzəriyyənin gücünü anlayaraq onu sənayeyə tətbiq etdilər və texnologiya tarixində yeni mərhələ başlandı. Qeyri-səlis məntiq sayəsində texnika daha “insaniləşdi”, maşınlar insan davranışına uyğun qərarlar verməyə başladı.

Bu gün dünyanın aparıcı şirkətlərində işləyən saysız-hesabsız texnologiyalar Lütfi Zadənin ideyaları üzərində qurulub. Avtomobillər, qatarlar, məişət texnikası, sənaye idarəetmə sistemləri, süni intellekt modelləri onun düşüncə fəlsəfəsindən qidalanır. O, texnologiyaya yalnız funksionallıq deyil, məna da verdi. Qeyri-səlis məntiq təkcə riyazi nəzəriyyə olmadı, tolerantlığın, çevikliyin və reallığa daha yaxın baxışın elmi ifadəsinə çevrildi. Elə bu səbəbdən də Lütfi Zadə yalnız alim kimi deyil, düşüncə adamı kimi də qəbul olunur.

Onun elmi irsi bununla bitmir. Soft computing, sistemlər nəzəriyyəsi, sözlə işləyən kompüterlər, Z-çevirmə və dinamik sistemlərin idarə olunması sahəsində apardığı tədqiqatlar müasir elmin dayaq nöqtələrindəndir. NASA-nın kosmik proqramlarından tutmuş, süni intellekt laboratoriyalarına qədər onun ideyaları bu gün də işləyir, inkişaf edir, yeni nəsil alimlər üçün yol açır. Minlərlə elmi istinad, onlarla fəxri doktor adı, nüfuzlu mükafatlar Lütfi Zadənin elmdə tutduğu mövqenin rəsmi təsdiqidir.

Həmçinin oxuyun

“Epşteyn işi”ndə adı hallanan Elmar Məmmədyarovdan AÇIQLAMA 

Müəllim nazirlə görüşmək istədi: Başına bu işlər gəldi 

Keçmiş icra başçısının oğlu Rumıniyada 40 villa aldı 

DTX Rusiya-Ukrayna müharibəsində iştirak edən daha 4 vətəndaşı həbs etdi

Bütün bu qlobal uğurlara baxmayaraq, Lütfi Zadə heç vaxt öz milli kimliyindən uzaq düşmədi. O, Azərbaycan elmi ilə daim əlaqədə oldu, Milli Elmlər Akademiyasının institutlarının fəaliyyətinə töhfə verdi, diaspor təşkilatlarında fəal iştirak etdi və hər fürsətdə azərbaycanlı olduğunu vurğuladı. Və həyatının sonunda da doğma torpağa qayıtmağı seçdi. 2017-ci ildə dünyasını dəyişən alim vəsiyyətinə uyğun olaraq Bakıda – Fəxri Xiyabanda dəfn olundu. Bu dəfn bir alimin deyil, bütöv bir elmi epoxanın Vətənə dönüşü idi.

Bu gün Lütfi Zadənin doğum günündə onu xatırlamaq sadəcə keçmişi anmaq deyil. Bu, düşünməyə, dünyaya daha geniş baxmağa, qəti hökmlərdən çəkinməyə çağırışdır. O, bizə öyrətdi ki, dünya ağ və qara arasında sıxışıb qalmır, dünya çalarlardan ibarətdir. Və elmin ən böyük gücü də məhz bu çalarları görə bilmək bacarığındadır. Lütfi Zadə bu bacarığı elmə öyrətdi, elm vasitəsilə isə bütün dünyaya.

Turan