Məhəmmədi yoxsa Məmmədli? – Kəndin itən yaddaşı

Abşeron yarımadasının qədim yaşayış məkanlarından biri olan Məhəmmədi kəndi təkcə Bakı ətrafı kəndlərdən biri deyil. Bu ad yüzillərlə formalaşmış tarixi, mədəni və mənəvi yaddaşı ifadə edir. Lakin son illər bu yaddaşın səssiz-sədasız dəyişdirilməsinə şahidlik edirik. Kəndin adı rəsmi və tarixi mənbələrdə Məhəmmədi olduğu halda, müxtəlif lövhələrdə və yol nişanlarında “Məmmədli” kimi təqdim edilir. Bu isə haqlı suallar doğurur: hansı ad düzgündür və niyə bu məsələ bu qədər laqeyd yanaşma ilə qarşılanır?

Toponimika elmi baxımından Məhəmmədi antroponim əsaslı addır və konkret tarixi şəxs adına bağlılıq bildirir. Azərbaycan yer adlarında bu tip formalar tarixən normativ sayılıb. “Məmmədli” variantı isə daha çox şifahi danışıq mühitində formalaşmış sadələşmiş deyimdir. Elmi və hüquqi baxımdan isə bu forma rəsmi toponimi əvəz edə bilməz.

Bir zamanlar kəndin girişində yerləşən və üzərində “Məhəmmədi” sözü həkk olunmuş daş kompozisiya bu tarixi yaddaşın simvolu idi. Estetik baxımdan diqqət çəkən, yarımdairəvi quruluşu olan bu daş yazı sadəcə məlumat lövhəsi yox, mədəni irsin bir hissəsi idi. Dünyanın bir çox ölkəsində bu tip daş elementlər qorunur, bərpa edilir və tarixi abidə statusu daşıyır. Təəssüf ki, Məhəmmədi kəndində bu yaddaş qorunmadı. Vaxtilə kəndi tanıdan həmin daş element söküldü və yerində müasir avtobus dayanacağı inşa olundu. Daha acınacaqlısı isə yeni quraşdırılan lövhədə kəndin adının təhrif edilmiş formada yazılması oldu. Beləliklə, həm fiziki irs məhv edildi, həm də toponimik ardıcıllıq pozuldu.

Tarixi sənədlər kəndin adının təsadüfi olmadığını açıq şəkildə göstərir. XIX əsrin sonlarına aid siyahıyaalmalarda burada yüzlərlə insanın yaşadığı qeyd olunur. XX əsrin əvvəllərində kənd inzibati baxımdan Bakı qəzasına daxil idi, sonrakı dövrlərdə isə müxtəlif rayonların tabeliyində fəaliyyət göstərib. Bu mərhələlərin əksəriyyətində kəndin adı Məhəmmədi kimi sənədləşdirilib. Yaşayış məntəqəsi qala ətrafında formalaşmış, zamanla ölkənin müxtəlif bölgələrindən gələn ailələrin hesabına genişlənmişdir. Bu proses kənd daxilində fərqli məhəllələrin yaranmasına səbəb olub və Məhəmmədinin sosial-mədəni xəritəsini formalaşdırıb.

Kəndin ərazisində yerləşən Yanardağ isə yalnız yerli yox, beynəlxalq miqyasda tanınan təbiət hadisəsidir. Ensiklopedik mənbələrdə Yanardağın məhz Məhəmmədi kəndi ərazisində yerləşdiyi göstərilir. Dövlət səviyyəsində qoruq elan edilmiş bu əraziyə qədim qəbiristanlıqlar, tarixi ibadət yerləri və xalq arasında tanınan ziyarətgahlar daxildir.

Abşeronun etnoqrafiyasını araşdıran tədqiqatçılar qədim yaşayışın sübutlarını da qeyd edirlər. Tarixi mənbələrdə Sara Aşurbəylinin fikirlərinə istinadla bildirilir: “Abşeronun etnoqrafik tədqiqi burada qədim qəbirlərin olduğunu meydana çıxarmışdır ki, bu da Abşeronda qədim yaşayış yerlərinin mövcudluğunu sübut edir. Abşeron kəndlərinin – Maştağa, Buzovna, Məhəmmədi sakinləri burada içərisində, yanlarında qırmızı gil bardaqlar qoyulmuş skeletlər olan böyük təndirvari qədim qəbirlər olmasına dair məlumatlar toplamışlar. Belə dəfn mərasimi nə müsəlman, nə də xristian normalarına xas olmayıb, ehtimal ki, daha erkən dövrlərə aiddir. Bu cür arxaik qəbirlər cəmiyyətin sosial-siyasi əsasını qəbilə-tayfa quruluşu təşkil edən həmin uzaq keçmişdən qalma qəbilə qəbri idi” (Sara Aşurbəyli. Bakı Şəhərinin tarixi. Bakı, “Avrasiya press”, 2006, s.37). Bu faktlar kəndin “yeni” olmadığını, əksinə, minilliklərə dayanan dərin tarixi köklərə sahib olduğunu göstərir.

Həmçinin oxuyun

Həmin general Baş idarə rəisi OLDU

Niyaməddin Musayevin qızı hər şeyi DANIŞDI

Bəzi rayonlarda qar yağacaq, yollar buz bağlayacaq - XƏBƏRDARLIQ 

Məcnun Məmmədova iki yeni müavin təyin edildi 

Bu gün isə eyni kəndin müxtəlif girişlərində fərqli adlarla təqdim olunması cəmiyyətdə çaşqınlıq yaradır. Bir yerdə “Məmmədli”, başqa bir yerdə “Məhəmmədi” yazılması sıradan texniki səhv deyil, toponimik məsuliyyətsizlikdir. Çünki yer adları sadəcə göstərici deyil, kollektiv yaddaşın daşıyıcısıdır.

Milli Məclisin deputatı, Regional məsələlər komitəsinin üzvü və tarix elmləri doktoru Vasif Qafarov mövzu ilə bağlı saytımıza açıqlama verib: “Tarixçi mövqeyindən yanaşdıqda, Abşeronun qədim yaşayış məntəqələrindən olan Məhəmmədi kəndinin adının tarixi mənbələrdə, inzibati sənədlərdə və ensiklopedik nəşrlərdə məhz bu formada sabitləşdiyi halda, son illər yol nişanlarında və lövhələrdə ‘Məmmədli’ kimi təqdim olunması təsadüfi dil fərqi deyil, daha ciddi toponimik problemin göstəricisidir. Bu halın əsas səbəbi adətən danışıq dilində işlənən variantın rəsmi adla səhv salınması, elmi-tarixi əsaslandırma olmadan aparılan texniki dəyişikliklərdir. Antroponim mənşəli ‘Məhəmmədi’ toponimi konkret tarixi şəxs adına və ya nəsil adlandırma modelinə bağlı olduğu üçün onun danışıq variantı olan ‘Məmmədli’ ilə əvəzlənməsi elmi toponimika prinsiplərinə zidd sayılmalıdır. Burada söhbət fonetik sadələşmədən deyil, adın semantik və tarixi mahiyyətinin dəyişdirilməsindən gedir; bu isə Abşeronun tarixi yaddaşında çaşqınlıq yaradır və mənbələr arasında uyğunsuzluq formalaşdırır. Daha təhlükəli məqam ondan ibarətdir ki, belə ‘kiçik’ görünən uyğunsuzluqlar sistemli xarakter alarsa, gələcəkdə tarixi adların tədricən sıradan çıxmasına, arxiv materialları ilə müasir xəritə və rəsmi sənədlər arasında ziddiyyətlərə və nəticə etibarilə tariximizin təhrifinə yol aça bilər. Yer adlarının dəyişdirilməsi və ya alternativ formalarının tətbiqi yalnız AMEA-nın müvafiq elmi qurumlarının rəyi və Toponimiya Komissiyasının qərarı əsasında həyata keçirilməli, lövhə və göstəricilərdəki yazılar isə tarixi rəsmi ada uyğunlaşdırılmalıdır. Məhəmmədi–Məmmədli məsələsi sadəcə ad seçimi yox, elmi məsuliyyət, tarixi yaddaşa hörmət və hüquqi nəzarət məsələsidir.”

Biz başqa ölkələrdə yer adlarımızın dəyişdirilməsinə etiraz etdiyimiz halda, öz əlimizlə tarixi adlarımızı niyə aşındırırıq? Bir kəndin adının dəyişdirilməsi onun tarixinin, mənəvi kimliyinin kölgədə qalmasına gətirib çıxarır. Bu baxımdan aidiyyəti qurumların diqqətinə çatdırmaq lazımdır ki, heç olmasa rəsmi lövhələrdə Məhəmmədi adı bərpa edilsin. Tarixi daş elementləri geri qaytarmaq mümkün olmasa belə, adın özü qoruna bilər.

Çünki ad dəyişəndə yaddaş da dəyişir. Və yaddaşını itirən məkan, zamanla kimliyini də itirir.

Turan Etibaroğlu