Milli Ordu modeli və humanizm: müasir müharibə kontekstində Azərbaycan təcrübəsi 

AYB sədrinin müşaviri,yazıçı-şair  SAYMAN ARUZ  YAZIR

XXI əsrdə müharibə anlayışı köklü transformasiya keçirmişdir. Klassik cəbhə xətləri, nizami qoşunların qarşı-qarşıya dayandığı konvensional savaş modeli artıq dominant deyil. Hibrid müharibə, informasiya manipulyasiyası, pilotsuz sistemlərin tətbiqi və şəhər döyüşləri yeni reallıq yaradıb. Bu reallıqda ən çox zərər görən isə mülki əhalidir.

Belə bir mürəkkəb kontekstdə 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi təkcə regional güc balansını dəyişmədi; həm də “milli ordu modeli”nin humanizm və hüquqla necə uzlaşdırıla biləcəyinə dair bir nümunə kimi təqdim olundu. Bu məqalədə həmin modelin ideoloji, hüquqi və mədəni əsasları analitik çərçivədə təhlil edilir.

Həmçinin oxuyun

Bir sıra birinci instansiya məhkəmələrinə hakimlər təyin edilib - SİYAHI 

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan enerji ehtiyatlarının etibarlı tranziti ölkəsi rolunu oynayır 

Hacıbaba Bağırovun ailə həyatı barədə açılmamış sirlər  

Vüqar Qurbanovla iş birliyində olmuş baş həkim kimdir ?

Müasir müharibələr üç əsas xüsusiyyət üzərində qurulub: Urbanizasiya – Döyüş əməliyyatlarının şəhərlərə keçməsi. Asimmetriya – Dövlət və qeyri-dövlət aktorları arasında qeyri-bərabər qarşıdurma. İdeoloji radikallaşma – Müharibənin “müqəddəs missiya” və ya “tarixi ədalət” kimi təqdim olunması.

Beynəlxalq humanitar hüquq  xüsusilə Cenevrə Konvensiyaları  mülki əhalinin qorunmasını əsas prinsip kimi müəyyən etsə də, praktikada siyasi məqsədin xarakteri və ordunun ideoloji formalaşması həlledici rol oynayır. Əgər müharibə “yox etmə” fəlsəfəsi üzərində qurulursa, humanizm arxa plana keçir. Əgər məqsəd hüquqi status-kvonun bərpasıdırsa, əməliyyatın çərçivəsi daha məhdud və nəzarətli olur.

2020-ci ildə Azərbaycanın hərbi əməliyyatlarının əsas tezisi beynəlxalq hüquqla tanınmış ərazilərin geri qaytarılması idi. Bu, ideoloji ekspansiya deyil, ərazi bütövlüyünün bərpası kimi təqdim edilirdi. Məqsədin konkretliyi hərbi strategiyanın da sərhədlərini müəyyənləşdirirdi.

Ordunun islahatlar nəticəsində yüksək koordinasiya və texnoloji üstünlük əldə etməsi əməliyyatların hədəf dəqiqliyini artırdı. Bu isə genişmiqyaslı, nəzarətsiz dağıntı riskini azaltdı. Müasir texnologiya humanizm üçün zəmanət deyil, lakin düzgün siyasi iradə ilə birlikdə mülki riskləri minimuma endirə bilər.

Azərbaycan dövlət modeli rəsmi diskursda multikulturalizm və dini tolerantlıq üzərində qurulub. Bu çərçivə ordunun özünüidentifikasiyasında da əksini tapır. Əsgər üçün qarşı tərəf “etnik düşmən” deyil, konkret hərbi hədəf kimi müəyyənləşdirilir. Bu fərq psixoloji baxımdan mühüm rol oynayır.

Hərbi və texnoloji üstünlük mütləq şəkildə humanizm demək deyil. Tarixi və müasir nümunələr göstərir ki, güclü dövlətlər belə mülki itkilərin qarşısını almaqda çətinlik çəkə bilirlər. Bunun səbəbləri Ekspansionist strategiya – Öz sərhədlərindən kənarda aparılan müharibələrdə əsgərin motivasiyası müdafiə yox, geosiyasi maraq olur. Daxili ideoloji qütbləşmə – Cəmiyyət daxilində parçalanma varsa, bu, ordunun davranışına sirayət edir. Müharibənin uzanması – Uzunmüddətli əməliyyatlar nəzarəti zəiflədir və radikallaşma riskini artırır. Dehumanizasiya dili – Qarşı tərəfin “insan” kimi deyil, “təhlükə obyekti” kimi təqdim olunması.

Bu faktorlar göstərir ki, humanist davranış təkcə texniki məsələ deyil; dərin ideoloji və mədəni əsas tələb edir.

Humanizm çox vaxt emosional və ya mənəvi kateqoriya kimi qəbul edilir. Lakin müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində humanizm həm də strateji resursdur. Mülki əhaliyə qarşı zorakılıq: beynəlxalq legitimliyi zəiflədir, sanksiya və diplomatik təzyiq riskini artırır, müharibədən sonrakı barış prosesini çətinləşdirir. Əksinə, mülki əhalinin qorunması:

Dövlətin hüquqi mövqeyini gücləndirir, müharibədən sonrakı reinteqrasiya imkanlarını artırır, beynəlxalq ictimai rəydə müsbət imic formalaşdırır. Bu baxımdan “milli ordu modeli” yalnız hərbi konsepsiya deyil, həm də siyasi-etik layihədir.

Müasir müharibələrdə əsas sual budur: güc insanı qorumaq üçünmü, yoxsa məhv etmək üçünmü istifadə olunur? Tarixi təcrübə göstərir ki, humanizm zəifliyin yox, güclü və özünə güvənən dövlət modelinin göstəricisidir. 2020-ci il təcrübəsi göstərdi ki, hərbi əməliyyatları milli-mənəvi dəyərlər, hüquqi legitimlik və mədəni özünüdərk çərçivəsində aparmaq mümkündür. Bu modelin davamlılığı isə yalnız hərbi sahədə deyil, dövlət idarəçiliyi, hüquq sistemi və ictimai diskursda da eyni prinsiplərin qorunmasından asılıdır. Mən dünya ordularına Azərbaycan ordusunu nümunə götürməyi təklif edirəm...