Şah İsmayıl haqqında iki fərqli baxış: tarix, məzhəb və hakimiyyət

Şah İsmayıl Xətai haqqında danışmaq Azərbaycanda sadəcə tarixdən danışmaq deyil. Onun adı çəkilən kimi beş əsr əvvəl baş vermiş hadisələr bu günün emosiyalarına qarışır, tarixi şəxsiyyətə münasibət isə çox vaxt insanın siyasi, milli və dünyagörüşü ilə əlaqələnir.

Tarix üzrə fəlsəfə doktorları Elnur Nəsirov və Ceyhun Bayramlı arasında keçirilmiş debat da bu iki yanaşmanın toqquşması baxımından diqqət çəkdi. Debatı izlədikcə belə təəssürat yaranırdı ki, Nəsirov daha çox Şah İsmayılın mənfi tərəflərini, Bayramlı isə onun dövlətçilik və Azərbaycan-türk tarixindəki rolunu önə çıxarır. Birincidə ittihamçı, ikincidə isə müdafiəçi ritorika üstünlük təşkil edirdi.

Lakin tarixçi üçün əsas sual “kim daha yaxşı danışdı?” deyil. Əsas məsələ səsləndirilən iddiaların hansının tarixi mənbələr qarşısında dayandığını müəyyənləşdirməkdir.

Şah İsmayılı müdafiə etmək üçün onun haqqında bütün müsbət rəvayətləri həqiqət kimi qəbul etmək nə qədər yanlışdırsa, onu tənqid etmək üçün qarşıya çıxan hər sensasion məlumatı fakt kimi təqdim etmək də bir o qədər problemlidir.

Səfəvilərin qaranlıq səhifələri var

Əvvəlcə bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır: Şah İsmayıl öz dövrünün hökmdarı idi və onun hakimiyyəti yalnız qəhrəmanlıq səhifələrindən ibarət deyildi. O, sərkərdə və dövlət qurucusu olmaqla yanaşı, sərt siyasi mübarizənin içində hakimiyyətə gəlmiş hökmdar idi. Şair olması və Xətai adı ilə Azərbaycan türkcəsində böyük ədəbi irs yaratması onun siyasi fəaliyyətinin sərt tərəflərini aradan qaldırmır.

Şah İsmayıl 1501-ci ildə Təbrizdə hakimiyyətə gəldikdən sonra On iki İmam şiəliyini dövlətin rəsmi məzhəbi elan etdi. Sonrakı fəthlər zamanı şiəliyin yayılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Tarixşünaslıqda bu siyasətin yalnız təbliğatla məhdudlaşmadığı, bəzi ərazilərdə məcburetmə və zorakılıq elementlərinin də olduğu göstərilir.

Fəth edilən şəhərlərdə xütbələrin dəyişdirilməsi, dini müqavimət göstərən şəxslərə təzyiq və sünni əhaliyə qarşı zorakı tədbirlər barədə məlumatlar mövcuddur.

Deməli, Elnur Nəsirovun Səfəvi tarixinin bu tərəflərini gündəmə gətirməsi əsassız deyil. Şah İsmayılı yalnız romantik qəhrəman obrazında təqdim edib onun hakimiyyəti dövründə baş vermiş zorakılıqları görməzdən gəlmək tarixə obyektiv münasibət sayıla bilməz.

Lakin məsələ burada bitmir.

Sultan Səlimin Qızılbaş siyasəti

Şah İsmayıl sünnilərə qarşı sərt siyasət aparırdısa, onun əsas rəqibi Sultan I Səlim də Osmanlı ərazisində yaşayan Qızılbaşları sadəcə başqa məzhəbin nümayəndələri kimi görmürdü. Onları Səfəvi dövlətinin Osmanlı daxilindəki siyasi dayağı və dövlət üçün təhlükə yarada biləcək qüvvə hesab edirdi.

Sultan Səlim 1514-cü il Çaldıran yürüşündən əvvəl Anadolu Qızılbaşlarına qarşı genişmiqyaslı tədbirlər gördü. Mənbələrdə bu təqiblərin miqyası ilə bağlı böyük rəqəmlər göstərilir. Encyclopaedia Iranica-da 40 min nəfərdən çox Qızılbaşın edam edilməsi barədə məlumat verilsə də, həmin rəqəmin şişirdilmiş ola biləcəyi də qeyd olunur.

Yəni 40 min rəqəmi mübahisəlidir, Qızılbaşlara qarşı sərt təqib isə mübahisəli deyil.

Sultan Səlim bununla yanaşı Səfəvilərə qarşı müharibənin dini legitimliyini təmin etmək üçün sünni alimlərdən fətvalar aldı.

Bu məqam xüsusilə vacibdir. Çünki Səfəvilərin məzhəb siyasətini yalnız dini fanatizm kimi təqdim edib Osmanlıların Qızılbaşlara qarşı siyasətini “dövlət təhlükəsizliyi” adı altında izah etmək eyni hadisəyə iki fərqli ölçü tətbiq etmək olardı.

Bu, Sultan Səlimin siyasətinə bəraət qazandırmır. Eyni şəkildə Osmanlı təhlükəsi də Şah İsmayılın sünnilərə qarşı zorakılığına bəraət qazandırmır. Sadəcə hadisələri öz tarixi kontekstinə qaytarır.

Çaldıran yalnız sünni-şiə savaşı deyildi

Çaldıran döyüşünü yalnız sünni-şiə qarşıdurması kimi təqdim etmək də tarixi sadələşdirməkdir.

Şah İsmayılın Anadoluda güclü Qızılbaş tərəfdarları vardı. Onun siyasi və dini nüfuzu Anadolu türkmənləri arasında geniş yayılmışdı. Digər tərəfdən Osmanlı dövlətinin mərkəzləşmə siyasəti ilə bəzi türkmən tayfalarının maraqları arasında da ciddi ziddiyyətlər yaranmışdı.

Beləliklə, Çaldıranda din mühüm ideoloji amil olsa da, qarşıdurmanın arxasında hakimiyyət, ərazi, siyasi təsir və tayfa münasibətləri də dayanırdı.

Sultan Səlim üçün Şah İsmayıl yalnız şiə hökmdarı deyildi; Osmanlı ərazisində tərəfdarları olan böyük siyasi rəqib idi. Şah İsmayıl üçün də Osmanlı yalnız sünni dövlət deyildi; onun qərbə doğru siyasi genişlənməsinin qarşısında duran böyük imperiya idi.

Din bu qarşıdurmaya ideoloji dil verirdi, amma onun bütün mahiyyətini təşkil etmirdi.

Səfəvilər və Azərbaycan-türk amili

Burada Ceyhun Bayramlının mövqeyinin mühüm bir tərəfinə gəlirik.

Səfəvilərin yaranmasını Azərbaycan və türk siyasi mühitindən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil. Səfəvi dövlətinin qurulmasında Qızılbaş türkmən tayfalarının hərbi-siyasi rolu həlledici idi. Şah İsmayılın hakimiyyətə yüksəlişi yalnız dini hərəkatın siyasi hakimiyyətə çevrilməsi deyil, eyni zamanda müxtəlif türk tayfalarının böyük siyasi güc ətrafında birləşməsi idi.

Həmçinin oxuyun

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Təbrizin ilk Səfəvi paytaxtı seçilməsi, Qızılbaş türkmən əmirlərinin dövlətin hərbi-siyasi elitasında böyük rol oynaması və Şah İsmayılın Azərbaycan türkcəsində “Xətai” təxəllüsü ilə yazması bu tarixi mənzərənin mühüm elementləridir.

Bu baxımdan Səfəvi dövlətini Azərbaycan tarixindən çıxarmaq mümkün deyil.

Eyni zamanda bir fərqi də qorumaq lazımdır: XVI əsrin dövlətini bugünkü milli dövlət modeli ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Səfəvi dövlətini müasir mənada Azərbaycan milli dövləti adlandırmaq anaxronizm olardı.

Lakin bu, onun türk siyasi-hərbi və Azərbaycan mədəni mühitindən doğduğu gerçəyini dəyişmir.

Əgər Osmanlı dövləti siyasi elitası, hərbi dayaqları və tarixi mühiti baxımından türk dövləti kimi qiymətləndirilirsə, Səfəvi dövlətinin türk dövlət xarakterini müzakirədən kənarda saxlamaq üçün də ciddi əsas yoxdur.

İki tərəfin də haqlı olduğu məqamlar var, amma...

Nəsirov Səfəvi tarixinin qaranlıq səhifələrini göstərməkdə haqlıdır. Bayramlı isə Səfəvilərin Azərbaycan-türk və Qızılbaş siyasi mühitindən doğduğunu vurğulamaqda haqlıdır.

Problem o zaman yaranır ki, tərəflər öz əsas tezislərini gücləndirmək üçün digər tərəfin göstərdiyi faktları ikinci plana keçirirlər.

Nəsirovun yanaşmasında Şah İsmayılın mənfi obrazını gücləndirən ağır və sensasion iddialar ön plana çıxır. Bayramlının yanaşmasında isə Şah İsmayılın və Səfəvilərin müdafiəsi bəzən tarixi ziddiyyətlərin əhəmiyyətini azaltmağa yaxınlaşır.

Tarix isə bu iki ifratın heç birinə sığmır.

Şah İsmayılın böyüklüyünü qəbul etmək onun bütün hərəkətlərinə bəraət vermək deyil. Onun hakimiyyətindəki zorakılıqları qəbul etmək də onun dövlət qurucusu, sərkərdə və şair kimi tarixi miqyasını inkar etmək demək deyil.

Bəlkə də məhz bu nöqtədən sonra debatın daha həssas hissəsi başlayır.

Şah İsmayıl haqqında səsləndirilən ağır və sensasion iddiaların hamısı eyni dərəcədə etibarlı mənbələrə söykənirmi? Onun anası, Gilan illəri və “çeginlər” barədə deyilənlər həqiqətən tarixi faktlardırmı?

Bu sualların cavabını növbəti yazıda axtaracağıq.

Əsas mənbələr

İsgəndər bəy Münşi — Tarix-i aləmara-yi Abbasi.

Roger M. Savory, Ahmet T. Karamustafa — “Esmāʿīl I Ṣafawī”, Encyclopaedia Iranica.

Encyclopaedia Iranica — “Ottoman-Persian Relations I: Under Sultan Selim I and Shah Esmāʿil I”.

Tufan Gündüz — “Şah İsmâil”, TDV İslâm Ansiklopedisi.

TDV İslâm Ansiklopedisi — “Çaldıran”.

 Şəmsi Qoca