MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Meyxana söz sənəti, ədəbi-estetik zövq və sosial-mədəni fenomen kimi mübahisəlidir.  Onu Azərbaycan mədəni həyatında uzun müddətdir mövcud olan, xüsusilə şifahi improvizasiya, ritmik söz demək və qarşılıqlı deyişmə üzərində qurulan folklor hadisəsi hesab etmək olarmı? 

Meyxana  haqqında danışarkən iki fərqli məsələ: birincisi, meyxananın tarixi-mədəni fenomen kimi mövcudluğu; ikincisi isə onun ayrı-ayrı nümunələrinin bədii, dil və estetik keyfiyyəti çoxlu suallar doğurur. 

Meyxananı bütövlükdə bir sənət növü kimi qiymətləndirmək düzgün deyil, onun bayağı, kobud, söyüş və təhqir üzərində qurulan nümunələrini tənqid etmək isə zamanın tələbidir. 

Meyxananın əsas problemi  sözün sənət səviyyəsindən məişət səviyyəsinə enməsidir. Söz sənətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri fikrin sadəcə ifadə edilməsi deyil, onun bədii şəkildə formalaşdırılmasıdır. Sənətkar gündəlik danışıqda istifadə olunan sözü seçir, ona yeni məna verir, obraz yaradır, emosiyanı dərinləşdirir və onu estetik bütövlüyün bir hissəsinə çevirir.

Meyxana nümunələrində isə bunun əksi müşahidə olunur. Burada söz bədii material olmaqdan çıxaraq sadəcə ritmə uyğunlaşdırılmış məişət ifadəsinə çevrilir. Fikrin dərinliyi, obrazlılıq, fəlsəfi məna və poetik təbəqə zəifləyir; onların yerini tez qavranılan, asan yadda qalan, bəzən isə qəsdən kobudlaşdırılmış ifadələr tutur.

Belə mətnlərdə məqsəd çox vaxt gözəl fikir söyləmək deyil, auditoriyadan dərhal reaksiya almaqdır. Gülüş, təəccüb, şok, təhqir və qarşı tərəfi susdurmaq cəhdi bədii keyfiyyətin yerini tutur.

Bu isə söz sənətinin mahiyyətində ciddi dəyişiklik yaradır: söz düşüncənin vasitəsi olmaqdan çıxıb reaksiyanın vasitəsinə çevrilir.

Meyxanaçılar mürəkkəb fikri sadələşdirərək mənasızlaşdırırlar. İnsanın ən primitiv hisslərinə müraciət edirlər.  Gözlənilməz, lakin dərin fikir əvəzinə asan effekt yaradırlar. Təhqiri hazırcavablıq kimi təqdim edirlər.  Kobudluğu cəsarət, səs-küyü istedad kimi göstərirlər.  Məişət ifadəsini poetik yaradıcılıq səviyyəsinə qaldıra bilmədiyi halda onu sənət kimi təqdim edirlər.

Meyxanadan danışarkən xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, “bayağılıq” sadəcə zövq məsələsi deyil. O, müəyyən estetik davranış modelidir.

Meyxanaçılarən ən böyük ziyanvericiliyi ondan ibarətdır ki, əgər tamaşaçıya daim ən asan, ən kobud və ən primitiv ifadə təqdim olunursa, zaman keçdikcə həmin auditoriyanın sənətdən gözləntisi də dəyişə bilər. İnsan daha mürəkkəb poetik obraz, fəlsəfi fikir və incə yumor əvəzinə tez başa düşülən və dərhal emosional reaksiya doğuran mətn tələb etməyə başlayır.

Meyxanada kobudluq və söyüş niyə “uğur” göstəricisinə çevrilib. Halbuki, söz sənətində qadağan olunmuş və ya vulqar ifadənin işlədilməsi öz-özlüyündə bədii uğur sayıla bilməz.

Kobud söz yalnız müəyyən bədii məqsədə xidmət etdiyi halda mətn daxilində funksional ola bilər. Məsələn, ciddi ədəbiyyatda müəllif bəzən obrazın xarakterini, sosial mühiti və ya psixoloji vəziyyətini göstərmək üçün kobud ifadədən istifadə edir. Burada həmin sözün mətn daxilində funksiyası vardır.

Lakin kobudluq məqsədə çevriləndə vəziyyət dəyişir - meyxanada olduğu kimi. Təhqir edən sözün özü “hazırcavablıq”, söyüş isə “istedad” kimi təqdim edilirsə, sənət ilə məişət arasındakı sərhəd aradan qalxır. Belə halda sözün keyfiyyəti onun mənasına, obrazlılığına və dərinliyinə görə deyil, nə qədər sərt reaksiya doğurduğuna görə ölçülür.

Bu, xüsusilə kütləvi əyləncə mühitində təhlükəli tendensiyadır: ən yüksək emosional reaksiya ən yüksək bədii keyfiyyətlə səhv salınır.

Meyxanalar ədəbiyyatda bir “yamaq” problemidir.

Yaxşı poetik mətn daxili ahəngə malik olur. Mövzu, ritm, fikir, obraz, metafora və dil bir-birini tamamlayır.

Meyxana nümunələrində isə müxtəlif söz və ifadələr yalnız qafiyə naminə bir-birinin ardınca düzülür. Fikirlər arasında məntiqi və poetik əlaqə zəif olur. Qafiyə var, ritm var, amma məzmun yoxdur.

Belə mətnlər söz yığını təsiri yaradır.

Bu vəziyyətdə qafiyə sənətin məqsədinə yox, vasitəsinə çevrilməli olduğu halda özü məqsədə çevrilir. Sanki əsas məsələ nəyisə demək deyil, hansı sözün hansı sözlə qafiyələnəcəyini tapmaqdır.

Halbuki əsl şeir sənətində qafiyə fikri daşımalıdır. Fikir qafiyəyə tabe edilməməli, qafiyə fikrin bədii ifadəsinə xidmət etməlidir.

Meyxanalarda ədəbi dil məsələsi də çoxlu problemlər yaradır.  Şifahi xalq yaradıcılığının dili ilə normativ ədəbi dil arasında müəyyən fərqlərin olması təbiidir. Dialekt, danışıq dili, arxaizm və xalq ifadələri öz-özlüyündə qüsur deyil.

Problem dil normalarından yaradıcı məqsədlə deyil, savadsızlıq və məhdud ifadə imkanları səbəbindən uzaqlaşmaqdır - meyxanalarda olduğu kimi. 

Meyxana nümunələrində sintaksisin sadələşməsi, sözlərin kobudlaşdırılması, ifadələrin təkrarlanması və danışıq dilinin ən aşağı qatlarının həddindən artıq istifadəsi müşahidə olunur. Nəticədə dilin ifadə imkanları genişlənmək əvəzinə daralır.

Əgər bir söz sənəti forması öz auditoriyasına yeni sözlər, yeni ifadələr, yeni obrazlar və yeni düşüncə tərzi qazandırmırsa, onun mədəni funksiyası haqqında ciddi suallar yaranır.

Sənətin mühüm vəzifələrindən biri insanın dil imkanlarını artırmaqdır. İnsan sənətdən sonra daha zəngin düşünməli və daha zəngin danışmalıdır.

Meyxana və həqiqi duyğu problemi də ciddi məsələdir.  Səmimi sənət insan təcrübəsinin mürəkkəbliyini ifadə edir. Sevgi, ayrılıq, yoxsulluq, dostluq, ölüm, zaman, ədalətsizlik, insan münasibətləri kimi mövzuların hər biri böyük poetik imkanlara malikdir.

Lakin bu mövzular yalnız səthi və şablon ifadələrlə işlənəndə emosiyanın özü də süni görünür.

Duyğunun çox təkrarlanması onun dərinliyini artırmır.

Əksinə, həddindən artıq pafos, şişirdilmiş qəhrəmanlıq, süni kədər və məcburi “dərin” ifadələr həqiqi hissin yerini tutanda mətn emosional baxımdan boş görünür - meyxanalarda olduğu kimi. 

Meyxana niyə geniş auditoriya qazana bilir? Onun sosial populyarlığını yalnız “zövqsüzlük”lə izah etmək düzgün olmaz. Onun müəyyən üstünlükləri də vardır.

Əvvəla, improvizasiya elementi auditoriyada canlılıq yaradır. İkincisi, ritm və qafiyə yadda qalmağı asanlaşdırır. Üçüncüsü, məişət dili insanlara tanışdır. Dördüncüsü, qarşılıqlı deyişmə rəqabət hissini gücləndirir.

Yəni meyxananın geniş yayılmasının sosial və psixoloji səbəbləri vardır. Lakin populyarlıqla bədii dəyər eyni anlayış deyil.

Çox izlənən, çox dinlənən və çox paylaşılan hər şey yüksək sənət nümunəsi olmadığı kimi, az tanınan hər əsər də avtomatik olaraq yüksək sənət sayıla bilməz.

Sovet hökuməti  insanların zövqünü korladığı üçün meyxananı qadağan etmişdi. 

Qafiyə → söyüş → təhqir → gülüş → alqış dövrəsinə düşmüş meyxana bütövlükdə “dəyərsiz” elan edilməyin vaxtıdır. 

Ritm → söz → fikir → obraz → improvizasiya → poetik məna istiqamətində mövcud olan meyxana isə yox dərəcəsindədir. 

Meyxana  insanlara sadə, bayağı, aqressiv və kobud məzmun təqdim etməklə estetik standarta ağır zərbə vurur. 

Sənət sözün çoxluğunu deyil, sözün çəkisini tələb edir. Bir neçə qafiyəli cümlə insanı güldürə bilər. Amma sənət insanı düşündürməli, hiss etdirməli, yadda qalmalı və zaman keçdikcə yeni məna qazanmalıdır.

Sənətkarın böyüklüyü onun nə qədər kobud söz bildiyində deyil, kobud sözə ehtiyac duymadan nə qədər güclü fikir ifadə edə bilməsindədir.

Hazırcavablıqla müdriklik də eyni şey deyil. Sürətli cavab vermək bacarığı improvizasiya istedadıdır; lakin böyük sənət üçün bunun üzərinə dünyagörüşü, dil zənginliyi, poetik təfəkkür və estetik məsuliyyət əlavə olunmalıdır.

Sonda  ən mühüm prinsip budur: xalq arasında məşhur olmaq sənətkar olmağın kifayət şərti deyil; sənətkarın əsl ölçüsü yaratdığı sözün insanın düşüncəsində, dilində və mənəvi dünyasında nə qədər iz buraxmasıdır. Buna layiq meyxanaçılar hələ ki, yoxdur.

Müəllif: Ədalət Abdinov

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...