Çaylar necə yaranır?  

İnsanların əksəriyyəti çaya sadəcə axan su kimi baxırlar. Amma elmi baxımdan çaylar Yer kürəsinin ən səssiz, amma ən güclü qüvvələrindən biri sayılır. Əvvəlcə, maraqlı bir həqiqətə nəzər salaq. Axan çayların çoxu əslində öz yerlərində axmır... Alimlər müəyyən ediblər ki, çayların böyük hissəsi minlərlə il ərzində öz istiqamətlərini,yataqlarını  dəyişib, yəni bir vaxtlar başqa bir səmtə axan çay bu gün tamam fərqli yerdən keçir və ya əks tərəfə axır... Buna çay köçü də deyirlər. Daha qəribəsi isə bəzi çayların yerin altından axmasıdırı. Amma biz onları yerin səthində görürük, müşahidə edirik... Yeraltı çaylar yuxarı qalxır, çaylara qoşulurlar və çayların suyu artdığı halda heç bir yağış yağmır. Elə bax bu səbəbdən də bəzi çaylar quraqlıqda belə heç vaxt qurumur.

Digər bir fakta nəzər salaq. Çayların hamısının suyu dənizə çatmır. Dünyada yüzlərlə çay var ki, heç vaxt okeana tökülmür. Onlar yolda buxarlanır, torpağa hopur və ya göllərdə ölür. Elmi dildə bu çaylara qapalı hövzə çayları deyilir. Çaylarla bağlı daha az tədqiq olunan məsələlərdən biridə odur ki, çaylar daşmır, seçir... Axın zamanı su yüngül materialları uzağa aparır, ağır olanları isə dibdə saxlayır. Məhz buna görə də qızıl, qiymətli materiallar çox vaxt çay yatağında tapılır. Çay sanki təbiətin ələnmiş süzgəcidir. 

İndi isə ölçülərə nəzər salaq. 

Həmçinin oxuyun

Vüqar Qurbanovun gizli göstərişlərini Şahin Qurbanov icra edirmiş   

Həmid Herişçinin iç üzü açıldı

Aydınlığa aydınlıq gətirən... Unudulmaz Aydın Səlimzadə - ŞƏMSİ VƏFADAR YAZIR

SSRİ dövründə İrana verilən Azərbaycan torpaqları  

Dünyanın ən uzun çayı sayılan Nil çayı təxminən 6650 km uzunluğa malikdir, amma maraqlı olan onun uzunluğu yox, davranışdır. Nil nadir çaylardandadır ki, səhranın ortasında axır, ətrafını isə yaşıllaşdırır. Alimlər bunu xətti həyat zonası da adlandırırlar. Ən qısa çay isə Royadır. Uzunluğu cəmi 61 metrdir. Buna baxmayaraq daimi mənbəyi olduğuna görə çay statusu alıb. Yəni çay olmaq üçün uzunluq yox, davamlılıq əsasdır. Bəlkə də ən təəccüblü fakt odur ki, çaylar yalnız torpağı yox, Yer kürəsini, iqlimini də dəyişə bilir. Böyük çaylar havaya rütubət buraxır. Buda yağış sisteminə təsir edə bilir. Yəni bu çayın axdığı ərazi də minlərlə kilometr uzaqlardakı hava arasında əlaqə mövcud ola bilər. Belə baxanda çay sadəcə su deyil, çay Yer kürəsinin yaddaşıdır. Haradan gəlib haraya gedir, hər şeyi üzərində daşıyır...    

Müşərrəfxanım