Tarixdə saxta qəhrəmanlar – Kimlər mifləşdirildi?

Tarixdə saxta qəhrəman anlayışı ilk baxışda sərt və mübahisəli səslənə bilər. Amma məsələ kimisə aşağılamaq və ya keçmişi inkar etmək deyil. Məsələ ondan ibarətdir ki, tarix həmişə olduğu kimi qalmır — o, yazılır, yenidən yazılır və çox vaxt məqsədli şəkildə formalaşdırılır. Qəhrəmanlar isə bu yazının ən parlaq, eyni zamanda ən manipulyasiya olunan fiqurlarıdır.

Hər dövrün öz ehtiyacları var. Müharibə dövrü başqa qəhrəman yaradır, siyasi böhran başqa, ideoloji qarşıdurma isə tamam fərqli bir obraz formalaşdırır. Cəmiyyət təhlükə hiss edəndə xilaskar axtarır. Hakimiyyət legitimlik axtaranda simvol yaradır. Milli kimlik zəifləyəndə keçmişdən ideal fiqur çıxarılır və böyüdülür. Beləcə, real insan zamanla mifə çevrilir. Onun zəif cəhətləri silinir, səhvləri izah edilir, ziddiyyətləri gizlədilir. Qalır yalnız parlaq tərəf.Saxta qəhrəman dedikdə bəzən tamamilə uydurulmuş obraz nəzərdə tutulmur. Əksinə, çox vaxt real tarixi şəxsiyyət olur, amma onun haqqında yaradılan təsəvvür reallıqdan xeyli uzaq olur. Tarix kitablarında bir lider yalnız uğurları ilə xatırlanırsa, onun səhv qərarları, səbəb olduğu faciələr və ya şəxsi ambisiyalar kölgədə qalırsa, artıq biz tarix yox, seçilmiş hekayə oxuyuruq. Bu hekayə isə zamanla həqiqət kimi qəbul edilir.

Mifləşdirmə ən çox təkrar üzərində qurulur. Eyni obraz məktəb dərsliyində, sənədli filmdə, bədii əsərdə və rəsmi çıxışlarda davamlı olaraq ideal formada təqdim olunursa, kollektiv yaddaşda alternativ təsəvvürə yer qalmır. İnsanlar artıq faktı yox, emosiyanı xatırlayır. Qəhrəmanlıq hissi rasional analizdən üstün olur. Belə məqamda tarix elm olmaqdan çıxır, ideoloji alətə çevrilir.Dünya tarixində bunun saysız nümunəsi var. Bəzi imperiya rəhbərləri öz dövrlərində sərt və qəddar siyasət yürütmələrinə baxmayaraq sonradan “böyük dövlət qurucusu” kimi təqdim ediliblər. Bəzi inqilab liderləri azadlıq simvoluna çevrilsə də, onların hakimiyyətə gəldikdən sonra yaratdıqları repressiv sistemlər uzun müddət müzakirə olunmayıb. Müharibələrdə minlərlə insanın ölümünə səbəb olan qərarlar “tarixi zərurət” adı ilə əsaslandırılıb. Zaman keçdikcə emosional obraz faktları üstələyib.

Bizim regionda da tarix çox vaxt siyasi kontekstin təsiri altında yazılıb. Müxtəlif dövrlərdə müəyyən simalar ya həddindən artıq ucaldılıb, ya da tamamilə gözdən salınıb. Halbuki hər tarixi şəxsiyyət mürəkkəbdir. Onu yalnız qəhrəman və ya yalnız günahkar kimi təqdim etmək elmi yanaşma deyil. İnsan faktoru, dövrün şərtləri, geosiyasi vəziyyət və şəxsi ambisiyalar birlikdə dəyərləndirilməlidir. Əks halda biz ya büt düzəldirik, ya da büt sındırırıq — amma həqiqətə yenə də yaxınlaşmırıq.Saxta qəhrəman fenomeni cəmiyyətin psixologiyası ilə də bağlıdır. İnsanlar ideal obrazlara inanmaq istəyir. Qüsursuz lider, qorxmaz döyüşçü, xilaskar şəxsiyyət obrazı təhlükəsizlik hissi yaradır. Bu, kollektiv özünəinamı gücləndirir. Lakin problem ondadır ki, mif üzərində qurulan düşüncə tənqidi analiz qabiliyyətini zəiflədir. Qəhrəman toxunulmaz olanda, onun qərarları da sorğulanmır. Sorğulanmayan qərarlar isə gələcəkdə eyni səhvlərin təkrarlanmasına səbəb ola bilər.

Tarixə yetkin yanaşma qəhrəmanı ləğv etmək deyil, onu insanlaşdırmaqdır. Həqiqi qəhrəmanlıq səhvsizlik deyil. Əksinə, səhvlərə baxmayaraq məsuliyyət daşımaqdır. Əgər bir şəxsiyyətin fəaliyyəti yalnız təriflərlə təqdim olunursa və alternativ baxışlara yer verilmirsə, burada artıq elmi balans pozulub.Bu gün informasiya dövründə arxivlər açılır, alternativ mənbələr üzə çıxır, fərqli baxışlar geniş auditoriyaya çatır. Bu isə tarixə yenidən baxmaq imkanı yaradır. Bəzən illərlə formalaşdırılmış qəhrəman obrazı daha mürəkkəb və ziddiyyətli portretə çevrilir. Bu, qorxulu proses deyil. Əksinə, cəmiyyətin intellektual inkişafının göstəricisidir.

Həmçinin oxuyun

Bu pozuntuya görə sürücü 100 manat cərimələnəcək 

İcra başçısına yeni müavin təyin olundu 

Orta aylıq əmək haqqı 9,3% artdı 

Qeydiyyata alınmamış qrantlara görə cərimə tətbiq edəcək orqanlar müəyyənləşib 

Tarix mif üzərində yox, həqiqət üzərində qurulanda daha sağlam olur. Çünki mif emosional güc versə də, həqiqət düşünməyi öyrədir. Saxta qəhrəman anlayışı məhz bu nöqtədə aktuallaşır: bizə tərif olunan obrazla real tarixi fakt arasındakı məsafəni ölçmək üçün.

Sonda əsas sual budur: biz qəhrəmanlara ehtiyac duyuruq, yoxsa həqiqətə? Əgər cəmiyyət həqiqəti seçirsə, o zaman mifləşdirilmiş obrazlardan qorxmur. Çünki güclü yaddaş yalnız ideal obrazlarla deyil, dürüst analizlə formalaşır.

Əli