Yaşlandıqca zaman niyə daha sürətli keçir? – Beynimizin zaman illüziyası

Uşaqlıqda bir yay tətili sanki bitmək bilmirdi. Bir neçə həftə belə insana çox uzun bir müddət kimi görünürdü. Yeni məktəb, yeni dostlar, ilk səyahətlər, ilk dəfə gördüyümüz yerlər, öyrəndiyimiz yeni məlumatlar – uşaqlıq dövründə həyatımız çoxlu sayda “ilk”lərlə dolu olurdu.Amma illər keçdikcə qəribə bir hiss yaranır. Bir ayın necə keçdiyini anlamırıq. Bir hadisənin üzərindən bir neçə həftə keçir və insan öz-özünə deyir: “Bir dəqiqə, bu hadisə elə dünən baş verməmişdimi?” Sonra aylar keçir, illər keçir və geriyə baxanda sanki zaman getdikcə daha sürətli axır.

Bəs həqiqətən zaman sürətlənir?

Citypost.az-ın məlumatına görə, saatın əqrəbləri uşaqlıqda başqa, yetkinlikdə başqa sürətlə hərəkət etmir. Bir dəqiqə həmişə bir dəqiqədir. Dəyişən daha çox bizim beynimizin zamanın keçməsini necə qəbul etməsi və sonradan həmin müddəti yaddaşımızda necə yenidən qurmasıdır. Zaman qavrayışı diqqət, yaddaş, emosional vəziyyət və yaş kimi müxtəlif amillərdən təsirlənən mürəkkəb psixoloji prosesdir.Bu hissi izah edən əsas yanaşmalardan biri yenilik və yaddaşla bağlıdır. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə insanın qarşılaşdığı hadisələrin böyük hissəsi yenidir. Yeni insanlar, yeni məkanlar, yeni fəaliyyətlər, yeni sosial münasibətlər, yeni biliklər və gözlənilməz hadisələr beynin diqqətini daha çox cəlb edə bilər. Yeniliyin yaddaş proseslərinə təsir göstərə bildiyi və yeni təcrübələrin bəzi hallarda məlumatların daha yaxşı yadda saxlanmasına kömək etdiyi barədə elmi araşdırmalar mövcuddur.

Təsəvvür edin ki, 10 yaşında ilk dəfə başqa şəhərə gedirsiniz. Orada gördüyünüz küçələr, insanlar, yeməklər, otel, dəniz, səyahət zamanı yaşadığınız kiçik hadisələr sizin üçün yeni olduğundan çoxlu detalları yadda saxlayırsınız. İllər sonra həmin tətili xatırlayanda beyninizdə bir-birindən fərqli çoxsaylı hadisələr canlanır. İndi isə yetkinlik dövründə adi bir iş həftəsini düşünün. Səhər oyanırsınız, işə gedirsiniz, eyni marşrutla hərəkət edirsiniz, eyni və ya oxşar işləri görürsünüz, evə qayıdırsınız, istirahət edir və yatırsınız. Ertəsi gün buna çox bənzər bir proses yenidən təkrarlanır.

Bu günlərin hər biri real vaxt baxımından eyni uzunluqdadır. Lakin geriyə baxarkən beyniniz həmin günlərin hamısını ayrıca və çoxsaylı xatirələr kimi deyil, bir-birinə bənzər böyük bir dövr kimi xatırlaya bilər.Məhz burada “rutin sıxılması” kimi izah edilən yanaşma ortaya çıxır. Daha yeni və fərqli hadisələrlə zəngin dövrlər yaddaşda daha çox ayrı-ayrı epizod buraxa bilər. Rutinləşmiş dövrlərdə isə bir-birinə bənzər hadisələr daha az fərqləndiyindən həmin müddət geriyə baxarkən daha qısa görünə bilər. Son araşdırmalar da rutinlik, yaddaşda xatırlanan hadisələrin sayı və keçmiş zamanın nə qədər sürətli hiss edilməsi arasında əlaqəni araşdırır. Başqa sözlə, bir müddətin yaddaşımızda nə qədər “dolğun” görünməsi onun nə qədər uzun hiss olunmasına təsir göstərə bilər.

Məsələn, bir ay ərzində üç fərqli şəhərə səyahət etdiyinizi, yeni insanlarla tanış olduğunuzu, yeni bir fəaliyyət öyrəndiyinizi və bir neçə yaddaqalan hadisə yaşadığınızı düşünün. Bir ayın sonunda həmin müddəti xatırlayanda beyninizdə çoxlu hadisə canlanacaq. Bu səbəbdən həmin ay sizə uzun və hadisələrlə zəngin görünə bilər.Əksinə, bütün ay eyni iş, eyni ev, eyni marşrut və oxşar gündəlik fəaliyyətlərdən ibarət olubsa, həmin ayın yaddaşda fərqlənən epizodları daha az ola bilər. Bir müddət sonra geriyə baxanda “Bu ay necə də tez keçdi” hissinin yaranması məhz bununla əlaqəli ola bilər.Maraqlıdır ki, zamanın sürətli və ya yavaş keçməsi hissi həmin an yaşadığımız təcrübə ilə sonradan xatırladığımız təcrübədə eyni olmaya bilər. Məsələn, monoton bir işi görərkən vaxt insana yavaş keçə bilər. Amma həmin dövr başa çatdıqdan sonra geriyə baxanda eyni müddət çox qısa görünə bilər. Psixologiyada zamanın “hadisə zamanı” və “hadisədən sonra” necə qavranılması arasındakı bu fərq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Deməli, “vaxt çox tez keçdi” deyəndə bəzən əslində saatın sürətindən yox, yaddaşımızın həmin dövrü necə saxlamasından danışırıq. Yaş artdıqca həyatın daha çox rutinləşməsi isə bu hissi gücləndirə bilən amillərdən biridir. İnsan böyüdükcə iş, ailə, gündəlik məsuliyyətlər və təkrarlanan fəaliyyətlər həyatın daha böyük hissəsini əhatə edə bilər. Bu, əlbəttə, hər bir insan üçün eyni deyil. Bəzi insanlar yaşlandıqca da yeni ölkələr kəşf edir, yeni bacarıqlar öyrənir, yeni insanlarla tanış olur və həyatlarında çoxlu yeni təcrübələr yaradırlar.Buna görə “yaşlandıqca zaman mütləq daha sürətli keçir” fikrini dəyişməz bioloji qanun kimi qəbul etmək düzgün deyil. Elmi ədəbiyyatda yaşla bağlı zamanın sürətlənməsi hissinə dair müəyyən müşahidələr olsa da, bu mövzuda uzun illəri əhatə edən subyektiv zaman qavrayışı ilə bağlı sübutlar məhduddur və bir neçə fərqli izah mövcuddur.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Məsələn, başqa bir izaha görə, insanın yaşadığı müddət bütövlükdə onun həyatının daha böyük və ya daha kiçik hissəsini təşkil edir. Bir yaşlı uşaq üçün bir il həyatının çox böyük hissəsidir. 40 yaşlı insan üçün isə bir il əvvəlki həyatının nisbətən kiçik hissəsidir. Bu fikir maraqlı olsa da, zamanın yaşla birlikdə sürətli keçməsi hissini təkbaşına izah etdiyi elmi baxımdan qəti şəkildə sübut edilmiş deyil. Tədqiqatçılar diqqət, yaddaş, yenilik və həyat hadisələrinin strukturunu da nəzərə alırlar.Beynin yeniliyə xüsusi həssaslığı burada yenidən qarşımıza çıxır. Yeni və gözlənilməz məlumatlar yaddaş sistemlərinin diqqətini cəlb edə bilər və bəzi hallarda həmin məlumatların daha güclü yadda qalmasına kömək edə bilər. Bu səbəbdən həyatımızda yeni təcrübələrin olması yalnız gündəlik həyatı maraqlı etməklə kifayətlənmir, həm də sonradan həmin dövrü xatırlamağımızın formasına təsir göstərə bilər.

Bəlkə də buna görə uşaqlıq illəri çox uzun görünür. Çünki uşaqlıq yalnız təqvim baxımından uzun bir dövr deyil, həm də yeni təcrübələrin çox olduğu bir mərhələdir. İlk məktəb günü, ilk dostluqlar, ilk səyahət, ilk böyük uğur, ilk ciddi qorxu, ilk yarış, ilk bayram xatirələri – bütün bunlar yaddaşda ayrı-ayrı epizodlar kimi qala bilər.Yetkinlik dövründə isə insan bəzən eyni hadisələri daha az təəccüblə qarşılayır. Artıq bir çox vəziyyət tanışdır. Beyin əvvəlcədən bildiyi prosesləri daha az diqqətlə emal edə bilər və gündəlik fəaliyyətlərin bir hissəsi avtomatikləşə bilər.

Bu isə bizi maraqlı bir nəticəyə gətirir: bəlkə də zaman sürətlənmir, sadəcə yaddaşımızda onun izləri dəyişir.Əgər bir il ərzində həyatınızda çoxlu yeni hadisə baş verirsə, həmin ili xatırlayanda sanki uzun və zəngin bir dövr yaşamısınız kimi hiss edə bilərsiniz. Əgər il əsasən eyni günlərin təkrarlanmasından ibarətdirsə, geriyə baxanda həmin il sanki bir neçə səhifədə ümumiləşmiş kimi görünə bilər.Bu səbəbdən zamanın “sürətli keçməsi” hissini yalnız yaşlanmanın qaçılmaz nəticəsi kimi qəbul etmək lazım deyil. Həyatımıza yeni təcrübələr əlavə etmək, yeni yerlər görmək, yeni bacarıqlar öyrənmək, fərqli insanlarla ünsiyyət qurmaq və gündəlik rutinimizi müəyyən qədər dəyişmək yaddaşımızda daha çox fərqli epizodların yaranmasına səbəb ola bilər. Bunun zamanın obyektiv sürətini dəyişdirməsi mümkün deyil, amma həyatımızı necə xatırladığımıza təsir göstərə bilər.

Bəlkə də uşaqlıqda bir günün bu qədər uzun, böyüklükdə isə bir ilin bu qədər qısa görünməsinin sirri məhz buradadır.Saat dəyişmir. Təqvim dəyişmir. Zamanın özü də sürətlənmir. Dəyişən bizim onu necə yaşamağımız və sonradan necə xatırlamağımızdır.Və bəlkə də zamanın daha yavaş keçməsini istəmək əvəzinə, həyatımızda yadda qalacaq daha çox an yaratmaq daha doğru yanaşmadır.

Yusif