Uşaqlara yuxu problemi üçün antidepresant yazmaq doğrudurmu? – Həkim AÇIQLADI 

Yuxu problemi son illərdə həm böyüklər, həm də uşaqlar arasında daha çox diqqət çəkən şikayətlərdən birinə çevrilib. Gecə yuxuya gedə bilməmək, tez-tez oyanmaq, səhər yorğun qalxmaq və gün ərzində diqqətin dağılması müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Xüsusilə uşaqlarda yuxusuzluq müşahidə edildikdə problemin yalnız yuxu dərmanı ilə həll edilməsinə çalışmaq düzgün yanaşma sayılmır. Çünki yuxu pozuntusunun arxasında stress, narahatlıq, gündəlik rejimin pozulması, ekran qarşısında uzun müddət qalmaq, bəzi psixi və nevroloji problemlər, ağrı, tənəffüs pozuntuları və digər tibbi səbəblər dayana bilər. 2026-cı ildə “Pediatrics in Review” jurnalında dərc olunan icmalda da uşaqlarda yuxusuzluq zamanı ilk növbədə səbəbin müəyyənləşdirilməsinin vacibliyi, davranış yönümlü yanaşmaların əsas müalicə üsullarından biri olması vurğulanır.

Tibb elmləri doktoru Məlahət Məmmədova Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda yuxu probleminə görə dərman seçərkən daha diqqətli olmaq lazımdır. Onun sözlərinə görə, uşağın sadəcə gecə yata bilməməsi avtomatik olaraq antidepressant və ya digər psixiatrik preparatın təyin edilməsinə əsas verməməlidir.

“Bəzən kiçik yaşlı uşaqlara da antidepressantların çox yazıldığını görürük. Halbuki hər yuxu problemi antidepressant tələb etmir. Uşaqda yuxu gəlmirsə, ilk növbədə bunun səbəbini araşdırmaq lazımdır. Uşağın psixoloji vəziyyəti necədir, gün ərzində nə qədər hərəkət edir, yatmazdan əvvəl telefon və digər elektron cihazlardan istifadə edirmi, hansısa qorxu və ya narahatlığı varmı, gecə nəfəs almasında problem yaranırmı – bütün bunlar qiymətləndirilməlidir”, – deyə Məlahət Məmmədova bildirib.

Mütəxəssis qeyd edib ki, antidepressantlar konkret psixiatrik xəstəliklərin müalicəsində mühüm dərman qruplarından biri ola bilər, lakin onların istifadəsi həkim göstərişi və nəzarəti ilə həyata keçirilməlidir. Bu preparatlar sırf “yuxu dərmanı” kimi qəbul edilməməlidir. ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasının məlumatlarında da uşaqlar və yeniyetmələrdə antidepressant istifadəsinin xüsusi nəzarət tələb etdiyi, müalicənin başlanğıcında və doza dəyişdirildikdə davranış və əhval dəyişikliklərinin izlənməsinin vacibliyi qeyd olunur. Xüsusilə uşaqlarda məsələ daha həssasdır. FDA-nın məlumatına görə, bəzi antidepressantları qəbul edən uşaqlarda və yeniyetmələrdə müalicənin başlanğıcında və ya doza dəyişdirildikdə intihar düşüncələri və davranışları ilə bağlı risk arta bilər. Bu, antidepressantların uşaqlara heç vaxt təyin edilə bilməyəcəyi anlamına gəlmir. Əksinə, müəyyən diaqnozlarda və həkimin qərarı ilə bu preparatlar istifadə oluna bilər. Lakin onların faydası və mümkün riskləri fərdi şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Məlahət Məmmədovanın sözlərinə görə, yuxu problemi olan xəstələrdə bitki mənşəli və ya bitki tərkibli vasitələrə də maraq böyükdür. Lakin “təbii” sözünü avtomatik olaraq “tam təhlükəsiz” kimi qəbul etmək düzgün deyil. Bitki tərkibli preparatların da təsiredici maddələri ola bilər, digər dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə bilər və bəzi insanlarda əlavə təsirlərə səbəb ola bilər.

“Bizim praktikada bitki tərkibli vasitələrdən istifadə etdiyimiz hallar da olur. Məsələn, rahatlaşdırıcı və sakitləşdirici təsir göstərən bitki tərkibli preparatlar bəzi xəstələrdə yuxuya getməyə kömək edə bilər. Amma burada da xəstənin yaşı, ümumi vəziyyəti, qəbul etdiyi digər dərmanlar və yuxu probleminin səbəbi nəzərə alınmalıdır”, – deyə mütəxəssis bildirib.

Onun sözlərinə görə, bəzi bitki tərkibli preparatlar sakitləşdirici və yuxuya keçidi asanlaşdıran təsir göstərə bilər. Lakin belə vasitələrin konkret xəstə üçün uyğun olub-olmaması həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir. Xüsusilə uşaqlarda preparatın yaş həddi və tərkibindəki maddələr diqqətlə yoxlanılmalıdır.

Mütəxəssis yuxu problemi olan şəxslərdə ilk növbədə gündəlik rejimin də nəzərdən keçirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Uşağın hər gün fərqli saatda yatması, yatmazdan əvvəl telefon və planşetdən uzun müddət istifadə etməsi, gün ərzində kifayət qədər fiziki aktiv olmaması və axşam saatlarında həddindən artıq stimullaşdırıcı fəaliyyətlə məşğul olması yuxuya getmə prosesini çətinləşdirə bilər. Uşaqlarda yuxusuzluğun səbəbləri müxtəlif olduğundan, eyni dərmanın bütün uşaqlara uyğun olması mümkün deyil. Amerika Pediatriya Akademiyasının 2026-cı il icmalında da uşaqlarda yuxusuzluğun narahatlıq, yuxu apnesi və digər tibbi vəziyyətlərlə əlaqəli ola biləcəyi, buna görə əvvəlcə əsas səbəblərin nəzərdən keçirilməsinin vacibliyi bildirilir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Məlahət Məmmədova bildirib ki, yuxu probleminin uzun müddət davam etməsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Valideynlər bəzən uşağın gecə yata bilməməsini sadəcə “xasiyyət” və ya “enerjili olmaq” kimi qiymətləndirirlər. Halbuki davamlı yuxu çatışmazlığı uşağın gündüz davranışına, diqqətinə, öyrənmə prosesinə və ümumi həyat keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

“Əgər uşaq uzun müddət yuxuya gedə bilmirsə, gecələr dəfələrlə oyanırsa və bu hal gündüz davranışına təsir edirsə, valideyn bunun səbəbini araşdırmalıdır. Sadəcə yuxu gətirən preparat verməklə problemi ört-basdır etmək düzgün deyil. Əsas xəstəliyi və ya səbəbi müəyyən etmək lazımdır”, – deyə tibb elmləri doktoru vurğulayıb.

Mütəxəssis bəzi xəstələrin müəyyən sakitləşdirici və ya yuxugətirici preparatları uzun müddət həkim nəzarəti olmadan qəbul etdiyini də bildirib. Burada “asılılıq” sözünün də bütün preparatlara eyni şəkildə aid edilməsinin düzgün olmadığını qeyd etmək lazımdır. Bəzi dərman qruplarında fiziki asılılıq və tolerantlıq riski daha yüksək olduğu halda, digər vasitələrdə bu risk fərqli ola bilər. Buna görə dərmanın tərkibi və farmakoloji xüsusiyyətləri bilinmədən onun “asılılıq yaradır” və ya “asılılıq yaratmır” kimi qiymətləndirilməsi düzgün deyil.

“Xəstələr arasında müəyyən dərmanlardan uzun müddət istifadə etdikdən sonra onsuz yata bilmədiyini düşünənlərə rast gəlirik. Ona görə də yuxu ilə bağlı preparatların özbaşına və uzun müddət qəbul edilməsinin tərəfdarı deyiləm. Dərmanın nə qədər müddət istifadə olunacağı və nə zaman dayandırılacağı həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir”, – deyə Məlahət Məmmədova qeyd edib.

Tibb elmləri doktoru əlavə edib ki, yuxu probleminin müalicəsində dərman hər zaman ilk və yeganə seçim deyil. Xüsusilə uşaqlarda yuxu rejiminin düzgün qurulması, yataq və oyanma saatlarının mümkün qədər sabit saxlanılması, yatmazdan əvvəl sakit mühitin yaradılması və uşağın gündəlik fəaliyyətinin tənzimlənməsi mühüm rol oynayır. Davamlı yuxusuzluq zamanı isə pediatr, nevroloq, psixiatr və ya yuxu mütəxəssisinin qiymətləndirməsi lazım gələ bilər.Uşaqlarda yuxu probleminin müalicəsində istifadə olunan dərmanların əksəriyyəti də məhz yuxusuzluğun özünü müalicə etmək üçün xüsusi olaraq təsdiqlənmiş preparatlar deyil. Amerika Pediatriya Akademiyasının materiallarında uşaqlarda yuxu problemləri üçün müxtəlif preparatların “off-label”, yəni konkret yuxu probleminə görə ayrıca təsdiqlənməmiş şəkildə istifadə oluna bildiyi və bu sahədə təhlükəsizlik və effektivlik məsələlərinin diqqətlə qiymətləndirilməli olduğu qeyd edilir.Buna görə də valideynin uşağa özbaşına sakitləşdirici, antidepressant, yuxugətirici və ya hətta bitki tərkibli preparat verməsi məsləhət görülmür. “Bitkidir, zərəri olmaz” yanaşması da doğru deyil. Bitki mənşəli vasitələrin tərkibində aktiv maddələr ola bilər və onların uşaqlarda istifadəsi üçün yaş, doza, digər dərmanlarla mümkün qarşılıqlı təsirlər və fərdi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.

Məlahət Məmmədova sonda bildirib ki, yuxu problemi orqanizmin verdiyi siqnallardan biri kimi qəbul edilməlidir. Xüsusilə uşaqlarda bu şikayətin səbəbini müəyyənləşdirmək, uyğun yuxu rejimi yaratmaq və yalnız zərurət olduqda həkim nəzarəti altında müalicə seçmək daha doğru yanaşmadır. Yuxusuzluq davamlı xarakter daşıyırsa, uşağın gündəlik fəaliyyətinə təsir edirsə və ya başqa simptomlarla müşayiət olunursa, problemin səbəbini araşdırmadan dərman istifadəsinə başlamaq əvəzinə mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.

Əli