Dejavu   nədir? – Beynimiz keçmişi xatırlayır, yoxsa bu günün özünü təkrar yaşayırıq?

Heç başınıza gəlibmi? Biri ilə söhbət edirsiniz, küçədə gedirsiniz və ya tamamilə adi bir məkandasınız. Birdən qəribə bir hiss yaranır. Sanki bu anı əvvəllər də yaşamısınız. Hətta qarşınızdakı insanın dediyi cümləni, ətrafdakı insanların hərəkətini, olduğunuz məkanı və baş verən hadisənin gedişini belə əvvəlcədən bilirmiş kimi hiss edirsiniz. “Mən bu anı artıq yaşamışam” düşüncəsi yaranır. Məhz bu qəribə təcrübəyə déjà vu deyilir.

Citypost.as xəbər verir ki, fransız dilində “artıq görülmüş” mənasını verən déjà vu əslində insanın hazırda yaşadığı hadisəni sanki keçmişdən tanıması hissidir. Maraqlısı isə budur ki, insan çox vaxt həmin hadisənin nə vaxt və harada baş verdiyini xatırlaya bilmir. Yəni ortada konkret xatirə olmadan güclü bir “tanışlıq” hissi yaranır. Psixologiya və nevrologiyada bu vəziyyət yaddaşın tanıma və xatırlama mexanizmləri ilə əlaqəli mürəkkəb fenomen kimi araşdırılır. Déjà vu-nun necə yarandığı barədə elm dünyasında yalnız bir izah yoxdur. Uzun müddət belə bir fikir irəli sürülüb ki, beyinə daxil olan eyni məlumat müxtəlif sinir yolları ilə çox kiçik zaman fərqi ilə emal oluna bilər. Belə olduqda insan eyni hadisəni sanki iki dəfə qəbul etmiş kimi hiss edə bilər. Bu yanaşmada saniyənin çox kiçik hissəsində yaranan zaman fərqi birinci siqnalı “indiki an”, ikinci siqnalı isə “az əvvəl baş vermiş hadisə” kimi hiss etdirməyə bilər. Bu nəzəriyyə déjà vu-nun mümkün mexanizmlərindən biri kimi müzakirə olunub, lakin bunu sağ və sol beyin yarımkürələrinin mütləq şəkildə bir-birindən millisaniyələrlə geri qalması ilə izah etmək müasir elmdə qəti qəbul edilmiş mexanizm deyil.

Müasir tədqiqatlarda isə diqqət daha çox beynin yaddaş və tanışlıq sistemlərinə yönəlir. İnsan yeni bir hadisə ilə qarşılaşanda beynin bir hissəsi həmin hadisənin tanış olub-olmadığını qiymətləndirir. Bəzən “tanışlıq” siqnalı ilə hadisənin həqiqətən əvvəllər yaşanıb-yaşanmadığı barədə məlumat bir-birinə uyğun gəlmir. Nəticədə insan tamamilə yeni bir hadisəyə baxaraq “mən bunu əvvəllər yaşamışam” hissinə qapıla bilər. Tədqiqatçılar déjà vu-nu məhz indiki təcrübəyə aid edilən, lakin faktiki keçmiş xatirə ilə müşayiət olunmayan uyğunsuz tanışlıq hissi kimi də izah edirlər. Bu prosesdə beynin medial temporal bölgələrinin, xüsusilə hipokamp və parahippokampal strukturların rolu xüsusi maraq doğurur. Bu sahələr yaddaşın formalaşması, xatırlanması və tanışlıq hissinin yaranmasında iştirak edir. Araşdırmalar göstərir ki, “mən bunu tanıyıram” hissi ilə konkret hadisəni xatırlamaq eyni şey deyil. İnsan bir şeyi tanış hesab edə bilər, amma həmin tanışlığın haradan gəldiyini xatırlaya bilməz. Déjà vu-nun yaratdığı paradoks da müəyyən mənada bundan qaynaqlanır: beynimiz “bu mənə tanışdır” deyir, amma şüurlu yaddaş “nə vaxt gördüyümü bilmirəm” cavabını verir.

Maraqlı məqam odur ki, déjà vu yalnız sağlam insanlarda müşahidə olunan qəribə psixoloji hiss deyil. Bu fenomen temporal pay epilepsiyası olan bəzi insanlarda tutma zamanı da meydana çıxa bilər. Tədqiqatlarda belə hallarda déjà vu hissinin temporal payın medial strukturları, xüsusilə hipokamp və onun ətrafındakı yaddaş şəbəkələri ilə əlaqəsi araşdırılıb. Lakin adi, qısa müddətli déjà vu yaşamaq insanın epilepsiyası olduğu anlamına gəlmir. Sağlam insanlarda da bu təcrübə kifayət qədər yayğındır. Bəs niyə bəzən elə güclü hiss yaranır ki, sanki həmin anın hər detalını əvvəlcədən yaşamışıq? Burada yaddaşın özünün necə işləməsi mühüm rol oynayır. İnsan yaddaşı kameraya bənzəyən və keçmişi olduğu kimi saxlayan sistem deyil. Beyin hadisələri seçir, əlaqələndirir, yenidən qurur və bəzən müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatları bir-birinə bağlayır. Ona görə də “tanışlıq” hissinin yaranması mütləq həmin hadisənin daha əvvəl eyni formada yaşandığını sübut etmir.Məsələn, yeni girdiyiniz bir məkan sizə keçmişdə gördüyünüz başqa bir yerin quruluşunu xatırlada bilər. İnsanların yerləşməsi, işıqlandırma, mebellərin düzülüşü, səs və hətta qoxu beyninizdə əvvəllər yaşanmış hansısa hadisənin elementlərini aktivləşdirə bilər. Siz həmin keçmiş hadisəni şüurlu şəkildə xatırlamaya bilərsiniz, amma beyin mövcud vəziyyətdə müəyyən tanışlıq hissi yarada bilər. Nəticədə “mən burada olmuşam” düşüncəsi meydana çıxır.

Amma déjà vu məsələsinin daha maraqlı tərəfi onun yalnız nevrologiya ilə məhdudlaşmamasıdır. Bu fenomen filosofların da diqqətini çəkib. İtalyan filosof Paolo Virno özünün Déjà Vu and the End of History əsərində gündəlik psixoloji təcrübə olan déjà vu ilə tarixi zaman anlayışı arasında əlaqə qurur. Kitab 2015-ci ildə Verso tərəfindən ingilis dilində nəşr edilib və müəllif yaddaş, zaman və “tarixin sonu” anlayışlarını bir-biri ilə əlaqələndirir. Virnonun yanaşmasında məsələ “beynimiz niyə bu anı əvvəl yaşamış kimi hiss edir?” sualından daha genişdir. O, déjà vu-nu yalnız fərdi yaddaş illüziyası kimi deyil, insanın müasir həyat və tarixlə münasibətini düşünmək üçün fəlsəfi bir başlanğıc nöqtəsi kimi nəzərdən keçirir. Onun fikrincə, déjà vu zamanı insan indiki anı sanki artıq yaşanmış bir şey kimi qəbul edir. Beləliklə, “indi” ilə “keçmiş” arasındakı sərhəd bulanıqlaşır.

Buradan isə daha qəribə bir sual ortaya çıxır: bəlkə də müasir dünyada yaşadığımız hiss yalnız fərdi déjà vu ilə məhdudlaşmır?

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hər səhər eyni saatda oyanırıq. Eyni yollardan keçirik. İşə gedirik, eyni ekranlara baxırıq, oxşar xəbərləri izləyirik, sosial şəbəkələrdə eyni tip məlumatlarla qarşılaşırıq. Bir gün əvvəl gördüyümüz hadisənin başqa versiyasını ertəsi gün yenidən görürük. Texnologiya dəyişir, platformalar dəyişir, xəbərlərin başlıqları dəyişir, amma bəzən bütün bunların içində qəribə bir təkrar hissi yaranır.

Sanki həyat irəli getmir, sadəcə eyni səhnənin yeni versiyalarını göstərir. Məhz burada Virnonun fəlsəfi yanaşması maraq doğurur. O, déjà vu ilə “tarixin sonu” ideyasını qarşılaşdırır. Buradakı “tarixin sonu” konkret olaraq dünyanın və hadisələrin fiziki mənada dayanması demək deyil. Söhbət daha çox gələcəyin artıq əvvəlki kimi açıq və yeni imkanlarla dolu təsəvvür edilməməsindən gedir. Virno bu vəziyyəti yaddaş və zaman anlayışları üzərindən araşdırır.Bu baxımdan insan yalnız keçmişə baxan müşahidəçiyə çevrilmir; o, özünün içində olduğu “indiki anı” da sanki artıq baş vermiş hadisə kimi qəbul edə bilər. Virnonun mətnində déjà vu hətta kollektiv və tarixi təcrübənin düşünülməsi üçün bir metaforaya çevrilir. Yəni məsələ artıq “mən bunu əvvəllər görmüşəmmi?” sualından çıxaraq “biz bu həyat formasını nə qədərdir təkrar edirik?” sualına keçir.

Müasir insanın həyatında bu hissin yaranması üçün mütləq hansısa mistik səbəb axtarmağa ehtiyac yoxdur. Gündəlik həyatın sürəti, informasiya bolluğu, eyni məzmunların müxtəlif formalarda təkrar-təkrar qarşımıza çıxması və insanın öz həyatına kənardan baxırmış kimi hiss etməsi belə bir psixoloji təcrübəni daha nəzərəçarpan edə bilər. Lakin bunun déjà vu-nun konkret səbəbi olduğunu söyləmək üçün elmi əsas yoxdur; bu artıq Virnonun fəlsəfi yanaşması ilə psixoloji hadisənin interpretasiyasını birləşdirən düşüncədir.Əslində déjà vu-nun ən maraqlı tərəfi də budur: beynimiz bizə “bu artıq olub” deyir, amma reallıq “xeyr, bu hadisə indi baş verir” cavabını verir. Bir neçə saniyəlik, bəzən isə daha qısa davam edən bu qəribə hiss bizə yaddaşın nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir.

Deməli, déjà vu nə gələcəyi görməyin sübutudur, nə də mütləq şəkildə keçmişdə eyni hadisəni yaşamış olduğumuzu göstərir. Elmi baxımdan bu, yaddaş, tanışlıq, diqqət və zaman qavrayışının mürəkkəb qarşılıqlı təsiri ilə bağlı bir fenomendir. Fəlsəfi baxımdan isə déjà vu daha böyük bir sual doğurur: əgər hər şey bizə əvvəl yaşanmış kimi görünürsə, bəs yeninin özü nədir?

Yeganə