Güney Azərbaycanın taleyini düsünərkən  - Sayman Aruz YAZIR

“İranda kimin taleyi müzakirə olunur, kimin taleyi isə bilərəkdən müzakirədən çıxarılır?”

1. İranda baş verən etirazların görünən və gizli qatları:

Son aylarda İran daxilində baş verən etirazlar zahirən “rejimə qarşı xalq üsyanı” kimi təqdim olunur. Ancaq siyasi proseslərdə kütləvi qəzəb ilə hakimiyyət dəyişikliyi ssenarisi eyni şey deyil.

Şüarların əsas xətti: “Mollaya yox, Şaha bəli”. Alternativ ideoloji xətt isə yoxdur. Federalizm, milli haqlar, ana dili, etnik özünüidarə mövzuları bilərəkdən kənarda saxlanılır. Bu isə təsadüf deyil.

2. “Şah-molla dəyişimi” – mahiyyətin qorunması modeli:

Burada olduqca əhəmiyyətli bir məsələ var; formanın dəyişməsi, mahiyyətin isə olduğu kimi  qalması. Rza Pəhləvi fiquru qərb mediasında “demokratik alternativ” kimi təqdim olunsa da: Pəhləvi ideologiyası mərkəzçi, fars-millətçi dövlət modelidir. Tarixən türklərə, ərəblərə, bəluclara, kürdlərə qarşı assimilyasiya siyasəti yürüdüb və hazırda da hər zamankı kimi “İranın bütövlüyü” şüarı altında millətlərin hüquqlarını inkar edir.  Bu mənada “Şahın qayıdışı”: mollanın getməsi yox, fars dövlətçiliyinin başqa libasda davamı deməkdir.

3. Qərbin mövqeyi: dəyişiklik yox, idarəolunan transformasiya:

Amerika Birləşmiş Ştatları-nın indiyə qədər hərbi müdaxilə etməməsi təsadüfi heç də deyil. Çünki Qərbin məqsədi İranı parçalamaq yox, onu kontrol edilən, enerji və təhlükəsizlik baxımından uyğun hala salmaqdır Bu isə xalqların Milli Hərəkatlarını gücləndirməklə yox, mərkəzçi, amma qərblə uzlaşan bir hakimiyyətlə mümkündür. Burada Cənubi Azərbaycan faktoru Qərb üçün “riskli dəyişiklik”dir.

4. Ən böyük paradoks: İranın əsas sahibləri müzakirədən kənarda:

İran reallığında Azərbaycanlılar ölkənin ən böyük etnik-siyasi dayağıdır. Ordu, iqtisadiyyat, ticarət, şəhərləşmə məhs Azərbaycanlıların  üzərində dayanır. Tarixi olaraq isə İran dövlətçiliyini türk sülalələri qurub. Sadəcə 100 ildir ki, şah-molla sistemləri vasitəsilə bir növ işğal edilib. 

Amma bu gün: “50 milyon azərbaycanlı” faktı siyasi diskursdan silinib. Ana dili, milli muxtariyyət, özünüidarə qadağan mövzudur. Cənubi Azərbaycan ya susdurulur, ya görünməz edilir. Bu, passivlik deyil. Bu, bilərəkdən qurulmuş səssizlikdir.

5. Cənubi Azərbaycan niyə “sakit” göstərilir?:

Çünki: güclü milli çıxış bütün İran ssenarisini dağıdar, Şah-molla alternativi legitimliyini itirər, İran mərkəzçiliyi çökər. Ona görə də Etirazlar fars mərkəzində qalır, şüarlar “İran bütöv qalmalıdır” çərçivəsindən kənara çıxmır. Türk kimliyi isə ya kriminalizə olunur, ya susdurulur

6. Gələcək ssenarilər: Cənubi Azərbaycan üçün real mənzərə:

 Əgər bu proses belə davam etsə Rejim dəyişə bilər, amma Azərbaycanlıların statusu dəyişməz. ana dili yenə ikinci dərəcəli olar, assimilyasiya daha “yumşaq” formada davam edər. Əgər Cənubi Azərbaycan bu mərhələdə öz sözünü deməsə Tarixi fürsət əldən gedər, yeni İran konstitusiyası yenə fars mərkəzli olar, sonradan aparacagımız müstəqillik mübarizəsi də daha çətin və baha başa gələr.

7. Bəs nə etmək lazımdır?

1. Məsələni ideoloji səviyyəyə qaldırmaq vacibdir. Bu, tək etiraz yox: milli hüquqlar proqramı, ana dili, regional özünüidarə, federal, konfederal və ya müstəqillik modeli tələbi olmalıdır.

2. “İranın bütövlüyü” tələsindən çıxmaq

Bu şüar Türk varlığını görünməz edir, Fars hegemoniyasını normallaşdırır.

3. Beynəlxalq diskurs yaratmaq

Cənubi Azərbaycan məsələsi “İranın daxili işi” yox millətlərin öz müqəddəratını təyinetmə məsələsi kimi təqdim olunmalıdır.

4. Quzey Azərbaycanla ideoloji körpü

Söhbət dövlət müdaxiləsindən yox, mədəni, akademik, media, ideoloji həmrəylikdən gedir.

Bu gün İranda gedən proseslər: nə azadlıq inqilabıdır, nə də milli bərabərlik hərəkatı. Bu, hakimiyyətin formasını dəyişmək, amma dövlətin mahiyyətini qorumaq cəhdidir.

Əgər Cənubi Azərbaycan bu mərhələdə öz adını, öz dilini, öz siyasi iradəsini ortaya qoymasa, sabah: Şah da gələr, molla da gedər amma türk kimliyi yenə görünməz qalar.

AYB sədrinin müşaviri,yazıçı-şair Sayman Aruz

Həmçinin oxuyun

Xoşqədəm və digərləri nəzarətə götürüldü

Ərazisinə görə ən böyük türk diyarı...  

İlk Azərbaycanlı kontr-admiral kim olub?   

Akademiya nədir?