İlk mexaniki saatlər necə yaranıb? İnsanlar saat olmadan vaxtı necə müəyyən edirdilər?
Maraqlı 20 Oktyabr 2026, 09:30
582
Müasir dövrdə zamanı öyrənmək üçün qol saatına, telefona və ya divar saatına baxmaq kifayətdir. Lakin saatların mövcud olmadığı dövrlərdə insanlar günün hansı vaxtı olduğunu müəyyənləşdirmək üçün təbiət hadisələrindən və müxtəlif sadə vasitələrdən istifadə edirdilər. Günəşin hərəkəti, kölgələrin uzunluğu, axan su və yanan şamlar insanların zamanı təxmin etməsinə kömək edirdi. Ancaq gecə düşəndə və günəş görünməyəndə vaxtı dəqiq müəyyənləşdirmək daha çətin olurdu.
Citypost.az-ın məlumatına görə, qədim dövrlərdə günəş saatları geniş istifadə edilən vasitələrdən biri idi. Bu saatlarda günəş şüalarının yaratdığı kölgənin istiqaməti və uzunluğu əsas götürülürdü. Su saatları isə suyun müəyyən sürətlə bir qabdan digərinə axması prinsipi ilə işləyirdi. Bəzi yerlərdə vaxtı ölçmək üçün yanan şamlardan və qum saatlarından da istifadə olunurdu. Bununla belə, bu vasitələrin hər birinin öz məhdudiyyətləri vardı və xüsusilə gecə saatlarında vaxtın dəqiq müəyyənləşdirilməsi həmişə mümkün olmurdu. Zamanın daha dəqiq ölçülməsinə ehtiyac yaradan mühüm amillərdən biri də dini mərasimlər idi. Orta əsrlərdə Avropadakı monastırlarda ibadətlərin müəyyən vaxtlarda keçirilməsi tələb olunurdu. Rahiblər gecə və gündüz müxtəlif saatlarda dua etməli olduqlarından vaxtın günəşin görünməsindən asılı olmayaraq müəyyənləşdirilməsi vacib idi. Məhz belə ehtiyaclar mexaniki saatların inkişafına təkan verən amillərdən biri oldu.
XIII əsrdə Avropada ağırlıqlar və dişli çarxlar vasitəsilə işləyən ilk mexaniki saatlar meydana çıxmağa başladı. Bu qurğularda ağır çəkilər mexanizmi hərəkətə gətirir, dişli çarxlar isə hərəkətin ötürülməsini təmin edirdi. Ağırlığın tədricən aşağı enməsi mexanizmin işləməsinə imkan yaradırdı. Beləliklə, zamanın ölçülməsi yalnız təbiət hadisələrini müşahidə etməyə deyil, mexaniki sistemin işinə də əsaslanmağa başladı. İlk mexaniki saatlar indiki saatlardan xeyli fərqlənirdi. Onların çoxunda müasir mənada siferblat və əqrəblər yox idi. Saat müəyyən vaxta çatdıqda qurğu zəng və ya böyük çan vasitəsilə səs siqnalı verirdi. Bu səslər monastırlarda rahiblərə ibadət vaxtının çatdığını bildirir, bəzi şəhərlərdə isə əhalinin gündəlik fəaliyyətini tənzimləməyə kömək edirdi. Sonrakı əsrlərdə mexaniki saatların quruluşu təkmilləşdirildi. Zamanı səs vasitəsilə bildirməklə yanaşı, onu siferblat və əqrəblərlə göstərən saatlar da inkişaf etdi. Mexanizmlərin dəqiqliyinin artırılması saatların gündəlik həyatda daha geniş yayılmasına şərait yaratdı. Beləliklə, bu gün istifadə etdiyimiz mexaniki saatların əsas prinsipləri orta əsrlərdə formalaşmağa başladı.
Həmçinin oxuyun
Nəticə etibarilə, saatların yaranması insanların zamanı daha dəqiq ölçmək ehtiyacından irəli gəldi. Günəşin kölgəsindən və axan sudan istifadə etməklə başlayan bu uzun yol mexaniki mexanizmlərin meydana çıxması ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bu gün telefon və elektron cihazlar vasitəsilə saniyələri belə dəqiqliklə ölçə bilsək də, müasir saat texnologiyalarının inkişafında orta əsrlərdə yaradılmış mexaniki qurğuların mühüm rolu olub.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Təzyiqli bişiricinin fısıldaması təhlükə əlamətidir, yoxsa normal iş rejimi?
Təzyiqli bişirici mətbəxdə yeməklərin daha qısa müddətdə bişirilməsinə imkan verən praktik vasitələrdən biridir. Lakin onun işləmə prinsipi və yaratdığı təzyiq bir çox insanda suallar doğurur. Xüsusilə qapağın kilidlənməsi, cihazın fitindən buxar çıxması və bəzən yüksək səslə fısıldaması təhlükəli vəziyyətin əlaməti kimi qəbul edilə bilər. Əslində isə bu səs bir çox hallarda cihazın daxilindəki təzyiqi tənzimləyən mexanizmin işlədiyini göstərir. Bununla belə, təhlükəsizlik sistemlərinin düzgün işləməsi və cihazın qaydalara uyğun istifadə edilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır.Citypost.az-ın xəbərinə görə, təzyiqli bişiricinin əsas xüsusiyyəti qapalı mühitdə təzyiqi artıraraq suyun qaynama temperaturunu yüksəltməsidir. Adi, açıq qazanda su normal atmosfer təzyiqində təxminən 100 dərəcədə qaynayır. Su qaynamağa...
20 Oktyabr 2026, 08:30
Təyyarədə sərnişin vəfat edərsə, nə baş verir?
Təyyarədə uçuş zamanı sərnişinlərdən birinin vəfat etməsi və ya həyatını itirmək təhlükəsi ilə üzləşməsi aviasiyada ciddi tibbi hadisə hesab olunur. Belə vəziyyətlərdə kabin heyəti dərhal müdaxiləyə başlayır, pilotlara məlumat verilir və sərnişinin vəziyyətinə uyğun tədbirlər görülür. Lakin çoxlarının düşündüyünün əksinə olaraq, təyyarədə ölüm hadisəsinin baş verməsi uçuşun mütləq şəkildə dayandırılması və ya təyyarənin ən yaxın hava limanına enməsi demək deyil. Qərar bir sıra amillər, o cümlədən sərnişinin vəziyyəti, tibbi yardımın nəticəsi və uçuş təhlükəsizliyi nəzərə alınmaqla qəbul edilir.Citypost.az-ın məlumatına görə, belə bir hadisə baş verdikdə ilk növbədə kabin heyəti sərnişinin vəziyyətini yoxlayır və təcili tibbi müdaxiləyə başlayır. Təyyarələrdə ilkin tibbi...
19 Oktyabr 2026, 11:00
İnəklərin də sevimli dostları var: Alimlərdən maraqlı fakt
İnəklərin də özlərinə ən yaxın dost seçə bildiyini bilirdinizmi? İlk baxışdan qəribə səslənsə də, elmi müşahidələr bu heyvanların bir-biri ilə güclü sosial əlaqələr qura bildiyini göstərir. Məlum olur ki, inəklər yalnız sürü halında yaşayan heyvanlar deyil, eyni zamanda müəyyən fərdlərlə daha çox vaxt keçirməyə üstünlük verə bilirlər.Citypost.az xəbər verir ki, araşdırmalar göstərir ki, bəzi inəklər sürüdəki digər heyvanlarla müqayisədə müəyyən fərdlərin yanında daha çox olurlar. Onlar birlikdə vaxt keçirir, bir-birinə yaxın dayanır və sosial münasibətlərində seçicilik nümayiş etdirirlər. Bu davranışlar təsadüfi yaxınlıqdan daha mürəkkəb sosial əlaqələrin mövcud ola biləcəyini düşündürür.Alimlərin diqqətini çəkən məqamlardan biri də inəklərin tanış olduqları və daha...
19 Oktyabr 2026, 10:00
İnsan yaşlandıqca boyu niyə qısalır? Səbəblər və bunun qarşısını almağın yolları
İnsan yaşlandıqca boyunun tədricən qısalması çoxlarının diqqət yetirmədiyi, lakin sağlamlıq baxımından əhəmiyyətli ola bilən dəyişikliklərdən biridir. Bəzi insanlar illər keçdikcə əvvəlki boylarından bir neçə santimetr qısaldıqlarını, kürəklərinin əyildiyini və dik dayanmaqda çətinlik çəkdiklərini müşahidə edirlər. Bəs bu proses nə üçün baş verir? Boyun qısalması yalnız yaşlanmanın təbii nəticəsidir, yoxsa orqanizmdə müəyyən sağlamlıq problemlərinin göstəricisi də ola bilər?Citypost.az-ın məlumatına əsasən, boyun yaşla əlaqədar qısalmasının əsas səbəbləri arasında onurğada baş verən dəyişikliklər, fəqərəarası disklərin hündürlüyünün azalması, əzələlərin zəifləməsi və osteoporoz dayanır. Xüsusilə sümük əriməsi nəticəsində onurğa fəqərələrində yaranan sıxılma sınıqları boy itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə də yaş artdıqca boyda nəzərəçarpacaq...
19 Oktyabr 2026, 09:00
Dünyanın ən qəribə 3 insan rekordu
Dünyada elə qeyri-adi insanlar var ki, onların sahib olduğu fiziki xüsusiyyətlər və bacarıqlar eşidənləri heyrətləndirir. Bəziləri bədənlərinin qeyri-adi imkanları sayəsində dünya rekordlarına imza atır, digərləri isə illərlə davam etdirdikləri vərdişlərlə diqqət mərkəzinə düşürlər. İlk baxışdan inanılmaz görünən bu rekordlar insan bədəninin fərqli xüsusiyyətlərini və insanların nələrə qadir ola biləcəyini nümayiş etdirir. Dünyanın ən geniş ağıza sahib insanlarından tutmuş dodaqlarını burnunun üzərinə qaldıra bilən şəxslərə və metrlərlə ölçülən dırnaqları ilə tanınan qadına qədər bu rekordların hər biri özünəməxsusluğu ilə seçilir.Citypost.az xəbər verir ki, dünyanın ən geniş ağzını aça bilən şəxslərdən biri britaniyalı Isaac Johnsondur. O, ağzını təxminən 11 santimetr genişliyində aça...
16 Oktyabr 2026, 11:40
Qədim dənizçilər fırtına zamanı okeana niyə çəlləklərlə zeytun yağı tökürdülər?
Dənizçilik tarixində ən maraqlı və qeyri-adi üsullardan biri qədim dənizçilərin şiddətli fırtınalar zamanı suya yağ tökməsi olub. İlk baxışdan qəribə görünən bu üsulun arxasında isə müəyyən fiziki prinsip dayanır. Dənizçilər inanırdılar ki, suyun səthinə yayılan yağ dalğaların hərəkətini zəiflədə, dənizin səthini nisbətən sakitləşdirə və gəminin böyük dalğalar qarşısında üzməsini asanlaşdıra bilər.Bəs yağ suya töküldükdə həqiqətən nə baş verir və bu üsul dənizçilərə necə kömək edə bilərdi?Citypost.az xəbər verir ki, güclü külək zamanı dənizin səthində dalğalar yaranır və küləyin təsiri artdıqca bu dalğalar böyüyərək təhlükəli vəziyyət yarada bilir. Xüsusilə dalğaların zirvələri qırıldıqda su köpüklənir, səthdə qarışıq və nizamsız hərəkətlər meydana gəlir....
16 Oktyabr 2026, 10:40
