“Əxlaqsızlar kilsəsi”: Ermənistanda müqəddəs institutun arxasında gizlənən ağır ittihamlar  

Min illər ərzində müxtəlif etnik və dini qrupları “erməni milləti” anlayışı ətrafında birləşdirən, milli yaddaşın formalaşmasında və qonşu xalqlara münasibətdə təsəvvürlərin yaradılmasında mühüm rol oynayan Erməni Apostol Kilsəsinin içində görün nələr baş verir? Uşağın qulağına hələ həyatın nə olduğunu anlamadığı yaşda “Türk sənin düşmənindir” düşüncəsinin pıçıldandığı, tarix boyu düşmən obrazlarının yaradıldığı bir ideoloji mühitin mənəvi dayaqlarından biri kimi təqdim olunan bu institut bu gün özü ağır ittihamların hədəfindədir. Xocalı faciəsi kimi qanlı hadisələrə münasibət məsələsində də erməni dini və milli institutlarının mövqeyi uzun illərdir ciddi mübahisə doğurur. Bəs cəmiyyətə əxlaq, mənəviyyat və vicdan dərsi verən bu “müqəddəs” institutun öz daxilində nə baş verir? Ermənistanda yayılan son yazılar və açıq müzakirələr qarşısında ortaya çıxan mənzərə heç də müqəddəs təsəvvürlərə uyğun görünmür: susdurulan suallar, qapalı qapılar arxasında həll edilən məsələlər, ruhani şəxslərin davranışı ilə bağlı ağır ittihamlar və illərlə toxunulmaz sayılan kilsə hakimiyyətinin hesabatlılığı məsələsi...

Ermənistanda Erməni Apostol Kilsəsinin vəziyyəti ətrafında müzakirələr getdikcə daha açıq xarakter almağa başlayıb. Uzun illər milli kimliyin, tarixi yaddaşın və mənəvi həyatın əsas sütunlarından biri kimi təqdim edilən kilsə indi yalnız dini məsələlərin deyil, həm də idarəetmə, hesabatlılıq, daxili intizam, ruhani şəxslərin davranışı və dövlət-kilsə münasibətlərinin müzakirə edildiyi siyasi-ictimai müstəviyə çıxarılır.

Erməni mediasında yayılan son materiallardan birində bu məsələlər xüsusilə sərt formada gündəmə gətirilir. Müəllifin əsas iradı ondan ibarətdir ki, kilsə daxilində mövcud olduğu iddia edilən problemlər haqqında danışmaq əvəzinə, həmin problemləri gündəmə gətirən şəxslər hədəfə çevrilir. Başqa sözlə, mübahisənin predmeti olan məsələ arxa plana keçir, məsələni qaldıran adam isə əsas müzakirə obyektinə çevrilir.

Bu yanaşma müəllif tərəfindən kilsə daxilində formalaşmış qapalı idarəçilik modelinin nəticəsi kimi təqdim olunur. Yazıda kilsə idarəçiliyinin şəffaflığı, kilsə hakimiyyətinin hesabatlılığı, daxili məhkəmələrin fəaliyyəti, ruhani şəxslərə münasibət və müxtəlif intizam məsələləri ilə bağlı uzun illərdir cavabsız qalan sualların olduğu iddia edilir. Müəllifin fikrincə, belə sualların cavabsız qalması artıq ayrı-ayrı şəxslərin problemi deyil, kilsənin ictimai nüfuzuna təsir edən sistem məsələsidir.

Məqalədə xüsusi olaraq katolikos seçkiləri də xatırladılır. Burada diqqətçəkən tarixi fakt ondan ibarətdir ki, 27 oktyabr 1999-cu ildə Milli Kilsə Məclisi Ararat yeparxiyasının arxiyepiskopu Karekin Nersisyanı bütün ermənilərin 132-ci katolikosu seçmişdi. Rəsmi kilsə məlumatlarında da bu tarix təsdiqlənir. Həmin seçki zamanı 450 nümayəndənin iştirak etdiyi və Karekin Nersisyanın ikinci gizli turda 263 səs aldığı barədə dövrün materiallarında məlumat verilib. 

Lakin 27 oktyabr 1999-cu ilin Ermənistan tarixində daha bir səbəbdən xüsusi yeri var. Elə həmin gün Ermənistan parlamentinə silahlı basqın edilmiş, Baş nazir Vazgen Sarkisyan, parlamentin sədri Karen Dəmirçyan və digər yüksək vəzifəli şəxslər öldürülmüşdü. Buna görə həmin tarix Ermənistanın siyasi və kilsə tarixində iki mühüm hadisənin üst-üstə düşdüyü gün kimi yadda qalıb.

Kilsə seçkilərinin şəffaflığı məsələsi isə yeni mübahisə deyil. 1999-cu il katolikos seçkisi ərəfəsində də mətbuatda iki əsas namizəd ətrafında ciddi rəqabətdən, mümkün siyasi müdaxilə barədə müzakirələrdən və kilsə idarəçiliyində hesabatlılıq məsələsindən yazılırdı. Həmin dövrün araşdırmalarında Milli Kilsə Məclisinin kilsənin ən yüksək qanunverici orqanı olduğu, katolikosun seçilməsi ilə yanaşı kilsənin maliyyə və digər mühüm məsələlərində də səlahiyyət daşıdığı qeyd edilirdi.

Bugünkü mübahisənin daha həssas tərəfi isə kilsə daxilində ruhani şəxslərin davranışı ilə bağlı irəli sürülən ağır iddialardır. Göndərdiyin məqalədə cinsi zorakılıq, ruhani şəxslərin şəxsi münasibətləri və kilsənin öz daxilində belə məsələlərə münasibət barədə çox sərt ifadələr işlədilir. Bunlar müəllifin irəli sürdüyü iddialardır və konkret şəxslərə yönəlmiş belə ittihamları təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Ancaq onların erməni mediasında açıq şəkildə gündəmə gətirilməsi özlüyündə kilsə daxilindəki böhranın miqyasını göstərən mühüm media hadisəsidir.

Məqalənin müəllifi məsələyə yalnız mənəvi və dini müstəvidən yanaşmır. Əsas sual kimi kilsənin ictimai hesabatlılığını ortaya qoyur: milli əhəmiyyət daşıyan bir institut cəmiyyət qarşısında nə dərəcədə açıq olmalıdır? Kilsənin daxili idarəçiliyi harada başlayır və ictimai maraq harada ortaya çıxır? Dövlət dini məsələlərə müdaxilə etmədən hüquqi və ictimai məsuliyyət məsələlərinə necə münasibət göstərməlidir?

Bu suallar Ermənistan üçün xüsusilə həssasdır. Çünki Erməni Apostol Kilsəsi sıradan dini təşkilat kimi deyil, erməni milli kimliyinin mühüm institutlarından biri kimi təqdim olunur. Elə buna görə də kilsədə baş verən hər hansı ciddi idarəçilik və ya etimad böhranı yalnız dini icmanın daxilində qalmır, ictimai müzakirəyə çevrilir.

Son illərdə Ermənistanın siyasi həyatında kilsə ilə dövlət arasında münasibətlərin də gərgin müzakirə predmetinə çevrildiyi görünür. Xarici təhlillərdə də Ermənistan hakimiyyəti ilə Erməni Apostol Kilsəsinin rəhbərliyi arasında qarşıdurmanın siyasi xarakter aldığı qeyd olunub. Bu mübahisə kilsənin yalnız dini institut deyil, Ermənistanın siyasi və ictimai həyatında mühüm aktor kimi qəbul edilməsinin nəticəsidir.

Məhz bu səbəbdən erməni müəllifin qoyduğu əsas sual diqqət çəkir: kilsəni tənqid etmək kilsəyə qarşı çıxmaqdırmı?

Məqalənin cavabı birmənalıdır: xeyr. Müəllifin mövqeyinə görə, kilsənin təmizliyi, şəffaflığı və mənəvi nüfuzunun qorunması tələbi kilsəyə qarşı mübarizə kimi təqdim edilə bilməz. Əksinə, müəllif bunu kilsənin öz missiyasına uyğunlaşdırılması tələbi kimi göstərir.

Burada artıq söhbət ayrı-ayrı keşişlərin və ya yepiskopların davranışından daha böyük məsələdən gedir. Söhbət kilsənin öz daxilində tənqidə münasibətindən gedir. Əgər hər bir narazılıq, hər bir sual və hər bir iddia avtomatik şəkildə kilsəyə qarşı hücum kimi qəbul edilirsə, o zaman cəmiyyətin etimad problemi daha da dərinləşə bilər.

Maraqlıdır ki, 1999-cu il seçkisi ilə bağlı tarixi materiallarda da kilsə rəhbərliyinin hesabatlılığı məsələsinin müzakirə edildiyini görmək mümkündür. Həmin dövrdə kilsənin ali qurumları, yepiskoplar şurası və Milli Kilsə Məclisinin katolikos üzərində hansı institusional nəzarət mexanizmlərinə malik olması barədə suallar qaldırılmışdı. Deməli, bu gün səslənən bəzi suallar tamamilə yeni deyil; onların kökləri daha əvvələ gedib çıxır

Bu baxımdan Ermənistan mediasında yayılan son mətnə yalnız kilsə əleyhinə polemika kimi baxmaq kifayət deyil. Məqalə əslində Ermənistan cəmiyyətində milli institutların necə idarə olunmalı olduğu barədə daha geniş mübahisənin bir hissəsidir.

Müəllifin sərt dili, xüsusilə ruhani şəxslərin şəxsi həyatı ilə bağlı ifadələri ayrıca mübahisə doğura bilər. Lakin yazının siyasi və institusional xətti bundan daha genişdir: kilsə daxilində qərarların necə qəbul edilməsi, rəhbərliyin kim qarşısında hesabat verməsi, daxili məhkəmələrin necə işləməsi və tənqidçilərin hansı mexanizmlərlə dinlənilməsi.

Bu mübahisənin Ermənistan üçün nəticəsi də məhz burada ortaya çıxır. Əgər kilsə özünü milli institut hesab edirsə, onun fəaliyyəti haqqında sualların verilməsi də ictimai həyatın normal hissəsinə çevrilir. Əgər dövlət özünü demokratik dövlət kimi təqdim edirsə, dövlət-kilsə münasibətlərində hüquqi səlahiyyətlərin sərhədləri də açıq şəkildə müəyyənləşdirilməlidir.

Beləliklə, Ermənistanda kilsə ətrafında yaranan mübahisənin mərkəzində artıq yalnız din məsələsi dayanmır. Burada hakimiyyət, ictimai etimad, milli institutların idarə olunması və hesabatlılıq məsələləri bir-birinə qarışır. Və görünən odur ki, Ermənistan cəmiyyətində bu mövzunu əvvəlki kimi yalnız susmaqla bağlamaq getdikcə çətinləşir.

Ən mühüm məsələ isə budur: kilsə ilə bağlı tənqidlərin olub-olmaması deyil, həmin tənqidlərə necə cavab verilməsidir. Çünki böyük və tarixi institutların nüfuzu yalnız onların keçmişi ilə deyil, bu gün verdikləri cavabların keyfiyyəti ilə də müəyyən olunur.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Şəmsi Qoca