Kökəlməyin səbəbi hansı xəstəlik ola bilər? – Nutrisoloqdan  AÇIQLAMA

Artıq çəki və piylənmə ilə bağlı ən çox verilən suallardan biri insanın az yeməsinə və ya pəhriz saxlamasına baxmayaraq niyə kökəlməyə davam etməsidir. Bəzən insan uzun müddət qidalanmasına diqqət edir, fiziki aktivliyini artırır, müxtəlif pəhrizlər sınayır, lakin çəkidə gözlənilən dəyişiklik baş vermir. Belə vəziyyətlərdə məsələni yalnız “çox yemək” və ya “az hərəkət etmək”lə izah etmək düzgün olmaya bilər. Qidalanma, yuxu, fiziki aktivlik, istifadə olunan dərmanlar, hormonal vəziyyət, metabolik sağlamlıq və bəzi xəstəliklər çəkiyə təsir göstərə bilər.

Nutrisoloq-dietoloq Afaq Kərimova Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, insanın çəki artımının səbəblərini araşdırarkən ilk növbədə ümumi sağlamlıq vəziyyətinə baxmaq və lazım olan laborator müayinələri müəyyənləşdirmək vacibdir. Onun sözlərinə görə, hər bir insana eyni analiz paketini yazmaq düzgün yanaşma deyil, lakin bəzi əsas göstəricilər ilkin qiymətləndirmədə mühüm məlumat verə bilər.

“İlk növbədə ümumi qan analizindən başlamaq olar. Çünki insanda anemiya ola bilər və insan bunun fərqində olmaya bilər. Bu zaman dəmir mübadiləsini də qiymətləndirmək lazım gəlir. Ferritin və dəmir göstəriciləri müəyyən hallarda bizə əlavə məlumat verir. Daha sonra endokrin sistemin vəziyyətinə baxmaq vacibdir. TSH, lazım gəldikdə T4 və T3, qlükoza, insulinlə bağlı göstəricilər və digər müayinələr insanın ümumi metabolik vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər”, – deyə mütəxəssis bildirib.

Afaq Kərimovanın sözlərinə görə, ümumi qan analizi xüsusilə insanın özündə halsızlıq, tez yorulma, başgicəllənmə, fiziki gücsüzlük və digər şikayətlər olduğu halda əhəmiyyətli məlumat verə bilər. Ümumi qan analizində hemoglobin və digər qan göstəricilərinin qiymətləndirilməsi anemiyaya şübhə yaratdıqda, səbəbin araşdırılması üçün əlavə müayinələr aparıla bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da anemiyanın qiymətləndirilməsində hemoglobinin mühüm göstərici olduğunu, dəmir ehtiyatlarının qiymətləndirilməsində isə ferritinin istifadə edildiyini bildirir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, yalnız “dəmirim aşağıdır” deməklə kifayətlənmək olmaz. Dəmir çatışmazlığının olub-olmaması və onun səbəbi ayrıca qiymətləndirilməlidir. Ferritin orqanizmdə dəmir ehtiyatları barədə məlumat verən əsas göstəricilərdən biridir, lakin iltihab kimi bəzi vəziyyətlərdə ferritin səviyyəsi yüksələ bildiyindən analiz nəticəsi digər klinik məlumatlarla birlikdə şərh edilməlidir. Buna görə də insan özbaşına dəmir preparatlarına başlamamalı, əvvəlcə çatışmazlığın olub-olmadığını və səbəbini həkimlə müəyyənləşdirməlidir. Çəki artımı ilə bağlı araşdırmada diqqət yetirilən əsas istiqamətlərdən biri isə qalxanabənzər vəzin fəaliyyətidir. Qalxanabənzər vəz hormonları orqanizmdə maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bu səbəbdən hipotireozdan şübhələnilən hallarda TSH müayinəsi ilkin qiymətləndirmənin mühüm hissələrindən biri ola bilər. NIDDK-nın məlumatına görə, qalxanabənzər vəzin funksiyasının qiymətləndirilməsində əsasən TSH, T4 və bəzi hallarda T3 və qalxanabənzər vəzə qarşı anticisimlərdən istifadə olunur.

“İnsan deyir ki, mən əvvəlki kimi yeyirəm, amma çəkim artır. Belə halda yalnız kaloriyə baxmaqla kifayətlənmək olmaz. Qalxanabənzər vəzin fəaliyyəti, qanda şəkər mübadiləsi, insulinlə bağlı göstəricilər, yuxu, fiziki aktivlik və digər faktorlar da nəzərə alınmalıdır. Amma bu da o demək deyil ki, hər kökələn insanda mütləq qalxanabənzər vəz problemi var. Əsas məsələ şikayətə və insanın ümumi vəziyyətinə uyğun müayinə seçməkdir”, – deyə dietoloq vurğulayıb.

Mütəxəssis insulin və qlükoza mübadiləsinin də çəki artımı baxımından diqqətdə saxlanmasının vacibliyini qeyd edib. Qanda qlükozanın yüksəlməsi və ya prediabet və diabet kimi vəziyyətlərin olub-olmaması artıq çəkisi olan insanlarda qiymətləndirilə bilər. Bunun üçün acqarına qlükoza, HbA1c və bəzi hallarda oral qlükoza tolerantlıq testi kimi müayinələrdən istifadə olunur. AACE-nin artıq çəki və piylənmə ilə bağlı klinik yanaşmalarında da prediabet və diabetin qiymətləndirilməsi üçün acqarına qlükoza, HbA1c və lazım gəldikdə iki saatlıq oral qlükoza tolerantlıq testinin istifadə edilə biləcəyi göstərilir. İnsulin müqaviməti isə son illərdə cəmiyyətdə çox istifadə olunan ifadələrdən biridir. Lakin yalnız bir analiz nəticəsinə baxaraq insanda “insulin müqaviməti var” demək düzgün yanaşma deyil. Həkim pasiyentin çəki vəziyyətini, bel çevrəsini, qanda şəkər göstəricilərini, ailə tarixçəsini, qan təzyiqini, lipid profilini və digər risk faktorlarını birlikdə qiymətləndirə bilər. Çünki metabolik sağlamlıq yalnız insulin göstəricisi ilə müəyyən edilmir.

Afaq Kərimova bildirib ki, çəki problemi olan şəxslərdə lipid profilinin də qiymətləndirilməsi faydalı ola bilər. Xolesterin və triqliseridlərin səviyyəsi insanın ürək-damar və metabolik riskləri barədə məlumat verə bilər. AACE-nin piylənmə ilə bağlı qiymətləndirmə çərçivəsində ümumi xolesterin, LDL, HDL və triqliseridlərin daxil olduğu lipid panelinin nəzərə alınması tövsiyə olunur.

“Bəzən insan yalnız çəkisinə baxır və düşünür ki, problem budur. Əslində isə biz çəkinin arxasında hansı metabolik vəziyyətin dayandığını da araşdırmalıyıq. Qanda şəkər necədir, lipidlər necədir, qaraciyər göstəricilərində dəyişiklik varmı, təzyiq necədir, bel çevrəsi artıbmı – bütün bunlar birlikdə qiymətləndirilməlidir”, – deyə mütəxəssis bildirib.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Artıq çəki qaraciyərin vəziyyəti ilə də əlaqəli ola bilər. Piylənməsi olan insanlarda metabolik disfunksiya ilə əlaqəli qaraciyər yağlanması daha çox rast gəlinən problemlərdən biridir. Bu səbəbdən bəzi hallarda qaraciyər fermentlərinin yoxlanılması və klinik vəziyyətdən asılı olaraq ultrasəs və digər müayinələrin aparılması lazım gəlir. AACE-nin piylənmə ilə bağlı qiymətləndirməsində qaraciyər funksiyasının laborator göstəriciləri və lazım gəldikdə görüntüləmə müayinələri də nəzərə alınır.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, qadınlarda çəki artımı ilə yanaşı aybaşı pozuntuları, tüklənmənin artması, sızanaqlar və hamilə qalmaqda çətinlik kimi şikayətlər varsa, polikistik yumurtalıq sindromu kimi hormonal vəziyyətlər də həkim tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Belə hallarda yalnız ümumi qan analizləri ilə kifayətlənmək olmaz və klinik vəziyyətə uyğun əlavə hormonal müayinələr tələb oluna bilər. AACE-nin piylənmə qiymətləndirməsində PCOS və reproduktiv problemlər zamanı xəstənin şikayətləri və menstrual tarixçəsi ilə yanaşı, ehtiyac olduqda androgenlər və digər hormonal göstəricilər də qiymətləndirilir. Digər tərəfdən, bütün çəki artımlarını hormonlarla izah etmək də düzgün deyil. İnsanların əksəriyyətində artıq çəki bir neçə amilin birgə təsiri ilə formalaşır. Qida porsiyalarının böyüklüyü, yüksək kalorili və ultraişlənmiş qidaların çoxluğu, az fiziki aktivlik, yuxu çatışmazlığı, stress, bəzi dərmanlar və digər faktorlar çəkidə artıma səbəb ola bilər. AACE də piylənmənin qiymətləndirilməsində qidalanma və fiziki aktivlik tarixçəsi ilə yanaşı, dərmanların və digər mümkün səbəblərin nəzərə alınmasını vurğulayır.

“İnsan kökəlibsə, dərhal ‘məndə hormon problemi var’ düşünməməlidir. Eyni zamanda ‘sadəcə az ye, arıqlayarsan’ demək də hər pasiyent üçün düzgün yanaşma deyil. Əgər insan uzun müddət çəki azaltmağa çalışır, amma nəticə əldə edə bilmir və bununla yanaşı müəyyən şikayətləri də varsa, səbəbləri araşdırmaq lazımdır. Bəzən əsas problem qidalanma olur, bəzən yuxu və hərəkətsizlik, bəzən dərmanlar, bəzən isə yanaşı metabolik və hormonal vəziyyətlər rol oynayır”, – deyə Afaq Kərimova əlavə edib.

Dietoloq bildirib ki, laborator müayinələrin çox olması onların hamısının hər kəs üçün mütləq olduğu anlamına gəlmir. Pasiyentdən səbəbsiz şəkildə çoxsaylı analizlər götürmək əvəzinə, onun yaşına, cinsinə, şikayətlərinə, ailə tarixçəsinə, çəki dəyişiminə, istifadə etdiyi dərmanlara və digər risk faktorlarına əsasən fərdi müayinə planı hazırlanmalıdır. Məsələn, hipotiroidizmə dair klinik şübhə yoxdursa, hər bir insanın bütün qalxanabənzər vəz hormonlarını rutin şəkildə yoxlatdırması mütləq tələb deyil. Eyni yanaşma digər hormonal testlərə də aiddir. Çəki artımının səbəbini müəyyənləşdirmək üçün yalnız analiz nəticələrinə baxmaq da kifayət etmir. Həkim pasiyentin boyunu, çəkisini, bədən kütlə indeksini, bel çevrəsini, qan təzyiqini, qidalanma vərdişlərini, fiziki aktivliyini, yuxu rejimini və qəbul etdiyi dərmanları da qiymətləndirə bilər. Müasir yanaşmada piylənməyə yalnız çəkinin rəqəmi kimi deyil, metabolik sağlamlıq və yanaşı xəstəliklər baxımından kompleks yanaşılır.

Afaq Kərimovanın sözlərinə görə, xüsusilə qısa müddətdə səbəbi izah olunmayan sürətli çəki artımı, davamlı halsızlıq, aybaşı pozuntuları, həddindən artıq susuzluq və sidiyə getmə, güclü xoruldama və gündüz yuxululuğu, qan təzyiqinin yüksəlməsi və digər əlamətlər varsa, insan bunu yalnız pəhriz problemi kimi qəbul etməməlidir.

“Əsas məqsəd analizləri çoxaltmaq deyil, doğru analizi doğru insanda aparmaqdır. Ümumi qan analizi, dəmir ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi, qlükoza və HbA1c, lipidlər, lazım gəldikdə qaraciyər göstəriciləri və klinik şübhə olduqda qalxanabənzər vəz hormonları bizə müəyyən istiqamət verə bilər. Bundan sonra nəticələrə uyğun olaraq əlavə müayinələr seçilir. İnsan özbaşına analiz siyahısı hazırlayıb nəticələrə görə özünə diaqnoz qoymamalıdır”, – deyə nutrisoloq-dietoloq vurğulayıb.

Mütəxəssis sonda bildirib ki, sağlam şəkildə çəki azaltmaq üçün ilk növbədə problemin səbəbi düzgün müəyyənləşdirilməlidir. Əgər artıq çəkinin fonunda prediabet, diabet, lipid pozuntusu, hipotireoz və ya digər yanaşı problem aşkarlanırsa, həmin vəziyyət də müalicə və həyat tərzi planının bir hissəsinə çevrilməlidir. Qidalanmanın fərdiləşdirilməsi, fiziki aktivliyin artırılması, yuxunun normallaşdırılması və lazım gəldikdə həkim nəzarəti altında tibbi müalicənin tətbiqi daha davamlı nəticə əldə etməyə kömək edə bilər. Əsas məsələ isə yalnız tərəzidəki rəqəmi azaltmaq deyil, insanın ümumi metabolik sağlamlığını yaxşılaşdırmaqdır.

Yeganə