"Real Ermənistan” məktəbə sığmır: erməni mediası Paşinyanın tarix siyasətinə qarşı çıxır   

Şəmsi Qocanın şərhi:

Ermənistanda Nikol Paşinyanın irəli sürdüyü “Real Ermənistan” konsepsiyası ətrafında mübahisə yeni mərhələyə keçib. Sentyabrın 26-da “Aravot” nəşrində dərc olunan yazıda Paşinyanın məktəblərdə “Real Ermənistan” ideologiyasına zidd fikirlərin səsləndirilməməsi barədə mövqeyi tənqid edilir. Müəllifin ortaya qoyduğu sual sadədir: əgər Ermənistanın gələcək təsəvvürü yalnız bugünkü dövlət sərhədləri üzərində qurulacaqsa, onda erməni tarixinin keçmişi məktəblərdə necə izah olunacaq?

Bu sual təsadüfi deyil. Çünki erməni tarixşünaslığı əsrlər boyu bugünkü Ermənistan Respublikasının sərhədlərindən kənarda yerləşən müxtəlif əraziləri erməni tarixi və mədəniyyəti ilə əlaqələndirib. İndi isə Paşinyan siyasi diskursu “real Ermənistan” anlayışı üzərində qurmağa çalışır. Belə vəziyyətdə tarixlə müasir dövlət anlayışının bir-birinə qarışdırılması Ermənistanın öz daxilində də suallar yaradır.

Amma burada ən vacib məsələni əvvəlcədən dəqiqləşdirmək lazımdır: bir xalqın müəyyən ərazidə tarixi, dini və ya mədəni irsinin olması həmin ərazinin avtomatik olaraq həmin xalqın dövlətinə məxsus olması demək deyil.

Bunu başa düşmək üçün uzağa getməyə ehtiyac yoxdur. Suriyada və Livanda erməni kilsələri, məktəbləri və digər mədəniyyət müəssisələri mövcuddur. Onların arasında yaşı yüz illərlə ölçülən dini abidələr də var. Heç kim isə həmin abidələrin mövcudluğunu əsas gətirib Suriya və ya Livanın Ermənistan ərazisi olduğunu iddia edə bilməz. Erməni kilsəsinin Suriyada olması Suriyanı Ermənistan etmir.

Eyni məntiq Qarabağa da tətbiq olunmalıdır.

“Aravot”un yazısında tarix və məktəb məsələsi müzakirə edilərkən Amaras nümunəsi də ortaya çıxır. Burada isə əvvəlcə daha fundamental bir sual vermək lazımdır: Amarasın məhz erməni kilsəsi olması hansı əsasla sübut edilir?

Azərbaycan tarixşünaslığında Amaras Qafqaz Albaniyasının erkən xristianlıq dövrünün mühüm dini-mədəni mərkəzlərindən biri kimi təqdim olunur. Ermənistan tərəfi isə abidəni erməni dini irsi ilə əlaqələndirir. Deməli, “Amaras erməni kilsəsidir” fikrini mübahisəsiz tarixi fakt kimi təqdim etmək doğru deyil. Əvvəlcə abidənin ilkin tarixi və dini mənsubiyyəti elmi əsaslarla müəyyənləşdirilməlidir.

Lakin burada daha maraqlı məqam bundan sonrakıdır.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Tutaq ki, Ermənistan tərəfinin iddiasını qəbul etdik və Amarasın erməni dini irsi ilə bağlı olduğunu fərz etdik. Bu, Qarabağın Ermənistan olduğu anlamına gəlirmi? Əlbəttə, yox.

Çünki dini abidənin mənsubiyyəti ilə ərazinin dövlət mənsubiyyəti tamamilə fərqli məsələlərdir. Bir ərazidə müəyyən xalqın kilsəsinin, məscidinin, sinaqoqunun və ya başqa dini abidəsinin yerləşməsi həmin ərazinin avtomatik olaraq həmin xalqın dövlətinə çevrilməsi demək deyil.

Əgər bu məntiq qəbul edilərsə, dünyanın müxtəlif ölkələrindəki qədim erməni kilsələrindən istifadə etməklə həmin ərazilərə Ermənistanın tarixi ərazi iddiası irəli sürmək mümkün olardı. Lakin belə bir yanaşmanın nə qədər əsassız olduğu aydındır.

Deməli, Amaras məsələsində iki ayrı sualı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Birinci sual budur: Amarasın tarixi və dini mənsubiyyəti nədir? İkinci sual isə tamam başqadır: Amarasın yerləşdiyi ərazinin siyasi və dövlət mənsubiyyəti nə olub və bunu hansı tarixi-hüquqi əsaslar müəyyən edir?

Bu iki sualı birləşdirib birindən digərinə nəticə çıxarmaq olmaz.

Məhz burada “Real Ermənistan” anlayışının yaratdığı ziddiyyət ortaya çıxır. Əgər Paşinyan Ermənistanın gələcəyini bugünkü real dövlət ərazisi üzərində qurmaq istəyirsə, bu, tarixlə siyasi ərazi iddialarının bir-birindən ayrılmasını da tələb edir. Əks halda bir tərəfdən “Real Ermənistan” deyərək mövcud dövlət sərhədlərini əsas götürmək, digər tərəfdən isə həmin sərhədlərdən kənardakı dini-mədəni irsi siyasi ərazi məsələsinə çevirmək ziddiyyətli yanaşmadır.

Burada erməni mediasının ortaya qoyduğu sual əslində Paşinyanın qarşısında daha böyük problemi açır: Erməni xalqının tarixi ilə Ermənistan Respublikasının ərazisi eyni anlayış deyil.

Bir xalqın müəyyən ərazidə yaşamış olması, orada dini abidə yaratması və ya həmin məkanı öz tarixi ilə əlaqələndirməsi həmin ərazinin müasir dövrdə avtomatik olaraq onun dövlətinə məxsus olması demək deyil. Tarixi yaddaş başqa şeydir, dövlət ərazisi başqa.

Amaras məsələsində isə bu fərq xüsusilə aydın görünür. Abidənin tarixi mənsubiyyəti ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan tərəflərinin fərqli mövqeləri var. Bu mübahisə ayrıca elmi araşdırmanın mövzusudur. Lakin hansı mövqe qəbul edilməsindən asılı olmayaraq, bir abidənin dini kimliyindən bütöv bir ərazinin siyasi mənsubiyyətinə keçmək mümkün deyil.

Əslində, Ermənistan mediasında “Real Ermənistan” ətrafında başlayan müzakirənin Azərbaycan baxımından maraqlı tərəfi də budur. Ermənistan daxilində artıq belə bir sual meydana çıxır: tarix necə tədris olunmalıdır ki, bir tərəfdən keçmiş inkar edilməsin, digər tərəfdən isə tarixi keçmiş müasir ərazi iddialarının alətinə çevrilməsin?

Bu suala cavab vermək Ermənistanın öz problemidir. Amma bir prinsip dəyişmir: tarixi abidə dövlət sərhədi deyil.

Amarasın tarixi araşdırıla bilər, onun hansı dini ənənəyə aid olduğu barədə elmi mübahisə aparıla bilər. Ancaq Amarasın Qarabağda yerləşməsindən Qarabağın Ermənistan olduğu nəticəsini çıxarmaq mümkün deyil.

Çünki əgər Suriyada və Livanda yüzillik erməni kilsəsinin olması həmin əraziləri Ermənistan etmir­sə, Qarabağdakı hər hansı abidənin erməni irsi kimi təqdim edilməsi də Qarabağı Ermənistan etmir.

“Real Ermənistan”ın məktəbə sığmadığı yer də məhz buradır: tarixlə siyasi iddianı bir-birindən ayırmaq lazım gəlir.

Ermənistan öz gələcəyini bugünkü dövlət sərhədləri çərçivəsində görmək istəyirsə, bu yanaşmanın məntiqi davamı tarixi də siyasi xəritədən ayırmaq olmalıdır. Əks halda “Real Ermənistan” anlayışı keçmişin siyasi iddiaları ilə toqquşmaqda davam edəcək.

Və Amaras bu ziddiyyətin ən aydın nümunələrindən biridir.