Tarixin ən iyrənc və ağır peşələri 

Bu gün bir çox insanın etməkdən çəkinəcəyi, hətta təsəvvür edərkən belə narahatlıq yaradacaq bəzi peşələr tarix boyu insanların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsi olub. Müasir dövrdə texnologiya və sanitariya sistemləri sayəsində bu işlərin bir hissəsi ya tamamilə yox olub, ya da tamamilə başqa üsullarla həyata keçirilir. Lakin keçmişdə geyimdən kitab istehsalına, dəfn mərasimlərindən dəri emalına qədər müxtəlif sahələrin fəaliyyət göstərməsi üçün son dərəcə ağır, üfunətli və təhlükəli işləri görən insanlara ehtiyac vardı.

Citypost.az xəbər verir ki, tarixdə ən qəribə peşələrdən biri yun parçalarının emalı ilə məşğul olan yun doldurucularının, yəni fullerlərin işi idi. Yun parça toxunduqdan sonra hazır məhsula çevrilmirdi. Onun təmizlənməsi, yağ və digər çirklərdən ayrılması, liflərin bir-birinə sıxlaşdırılması və parçanın daha möhkəm hala gətirilməsi lazım gəlirdi. Bu prosesdə su ilə yanaşı qələvi maddələrdən, gildən və bəzi dövrlərdə köhnə, qıcqırmış sidikdən də istifadə olunurdu. Sidiyin tərkibindəki ammonium birləşmələri yundakı yağların və çirklərin təmizlənməsinə kömək edirdi.

Əl əməyinin üstünlük təşkil etdiyi dövrlərdə işçilər isladılmış yun parçaları xüsusi vannalarda ayaqları ilə döyəcləyir, sıxlaşdırır və təmizləyirdilər. Bu səbəbdən iş həm fiziki baxımdan ağır, həm də qoxu baxımından son dərəcə xoşagəlməz idi. Sonralar su ilə işləyən xüsusi fullinq dəyirmanlarının yayılması ilə bu prosesin bir hissəsi mexanikləşdirildi və insan əməyinə olan ehtiyac azaldı. Tarixin ən qəribə inanclarından biri ilə əlaqəli fəaliyyət isə “günah yeyən” kimi tanınan şəxslərlə bağlıdır. Bu anlayış xüsusilə Britaniya adalarının bəzi bölgələrində ölüm və dəfn mərasimləri ilə əlaqəli folklor təsəvvürlərində yer alıb. İnanca görə, belə bir şəxs ölünün günahlarını öz üzərinə götürmək məqsədilə mərhumun cəsədinin üzərinə qoyulan yeməyi yeyirdi. Bununla guya ölünün dünyadan köçərkən üzərində qalan günahları da “öz üzərinə götürürdü”.

Bu praktika adi və geniş yayılmış peşə kimi təqdim edilə bilməz. Daha çox müəyyən icmalarda mövcud olmuş ritual və folklor ənənəsi kimi qiymətləndirilir. Belə şəxslər cəmiyyətin digər üzvləri tərəfindən birmənalı qarşılanmır, onların fəaliyyəti çox vaxt dini və sosial baxımdan kənar bir davranış kimi qəbul edilirdi. Buna görə “günah yeyən” anlayışını orta əsrlərin hər yerində mövcud olmuş standart peşə kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Keçmişin ən ağır və təhlükəli işlərindən biri də vəba epidemiyaları zamanı ölülərin dəfni ilə məşğul olan şəxslərin fəaliyyəti idi. Xüsusilə böyük epidemiyalar zamanı qısa müddət ərzində çox sayda insanın ölməsi dəfn prosesini ciddi problemə çevirirdi. Xəstəlik qorxusu səbəbindən meyitlərlə işləyən şəxslər cəmiyyətin digər üzvlərindən uzaq qalmalı olur, bəzən isə xüsusi dəfn qrupları yaradılırdı.

Bu insanların işi yalnız fiziki baxımdan ağır deyildi. Onlar ölüm, xəstəlik və yoluxma riski ilə daim üz-üzə qalırdılar. Müasir dövrdə epidemioloji nəzarət, fərdi qoruyucu vasitələr, dezinfeksiya və tibbi protokollar belə riskləri azaltmağa imkan verir. Lakin keçmiş epidemiyalarda bu imkanların əksəriyyəti mövcud deyildi. Buna görə meyitlərin daşınması və dəfni ilə məşğul olan insanların fəaliyyəti həm təhlükəli, həm də sosial baxımdan ağır işlərdən biri hesab olunurdu. Daha bir qəribə və üfunətli fəaliyyət isə dəri emalı ilə bağlı idi. Kitabların, ayaqqabıların, kəmərlərin, çantaların və müxtəlif əşyaların hazırlanmasında istifadə olunan dəri heyvan dərisindən əldə edilirdi. Lakin heyvan dərisini birbaşa istifadə etmək mümkün deyildi. Dərinin üzərindəki tük, yağ və digər toxumalar təmizlənməli, material yumşaldılmalı və çürüməyə davamlı hala gətirilməli idi.

Bu proses zamanı müxtəlif maddələrdən istifadə olunurdu. Tarixi mənbələr göstərir ki, bəzi dəri emalı proseslərində sidik, əhəng, quş peyini və it peyini kimi maddələrdən də istifadə edilirdi. Xüsusilə “bating” adlanan mərhələdə heyvan dərisinin daha yumşaq və elastik olması üçün fermentləşdirici maddələrdən yararlanılırdı. Bu işin ən ağır tərəflərindən biri isə qoxu idi. Dəri emalı zamanı çürüyən heyvan toxumaları, müxtəlif kimyəvi və bioloji maddələr, peyin və digər tullantılar bir araya gəldiyindən emalatxanalar çox kəskin qoxu ilə seçilirdi. Buna görə də dəri emalı müəssisələri bir çox orta əsr şəhərlərində yaşayış məntəqələrinin müəyyən hissələrindən uzaqda yerləşdirilirdi. Şəhər idarələri dəriçilərin və digər qoxulu sənət sahələrinin yaratdığı tullantı və qoxu problemini müxtəlif qaydalarla tənzimləməyə çalışırdı.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Kitab istehsalında istifadə olunan dəri də bu proseslərdən keçirdi. Orta əsrlərdə kitabların böyük hissəsi əllə hazırlanır və onların cildlənməsində heyvan dərisindən istifadə olunurdu. Dəri əvvəlcə hazırlanmalı, təmizlənməli və yumşaldılmalı idi. Buna görə bir kitabın hazırlanmasının arxasında sadəcə katibin yazdığı mətn deyil, həm də çox ağır və xoşagəlməz əmək mərhələləri dayanırdı. Əslində tarixdə “ən pis peşələr” kimi qiymətləndirilən işlərin böyük hissəsinin bir xüsusiyyəti var idi: insanlar bu işləri görmək istəməsələr də, cəmiyyətin onlara ehtiyacı vardı. Geyim üçün yun parçanın hazırlanması, dəri məmulatlarının istehsalı, kitabların cildlənməsi, şəhərlərin tullantılardan təmizlənməsi və epidemiyalar zamanı ölülərin dəfni kimi işlər görülməsəydi, həmin dövrün şəhər və iqtisadi həyatı ciddi şəkildə çətinləşərdi.

Bu səbəbdən keçmişdə insanların gördüyü bəzi işlər bu gün bizə son dərəcə iyrənc və dözülməz görünsə də, həmin dövrün texnologiyası və imkanları baxımından bunlar zəruri əmək sahələri idi. İnsanlar müasir avadanlıqların, kimyəvi maddələrin, kanalizasiya sistemlərinin və qoruyucu vasitələrin olmadığı şəraitdə gündəlik həyatın davam etməsi üçün çox ağır şərtlərdə işləyirdilər. Bu gün bir çoxumuz bu peşələrin yalnız adını eşidəndə belə narahat oluruq. Halbuki tarixə baxdıqda görürük ki, müasir rahatlığın arxasında əsrlər boyu çox ağır əmək dayanıb. İndi avtomatlaşdırılmış maşınların gördüyü işləri vaxtilə insanlar əlləri, ayaqları və bəzən isə dözülməz qoxuların içində saatlarla işləyərək həyata keçirirdilər. Məhz buna görə tarixdə “heç kimin etmək istəmədiyi, amma hamının ehtiyac duyduğu işlər” də olub.

Yusif