Arılar dünyanı bizim gördüyümüz kimi görmür – Heyvanların gözündə dünya necə görünür?
Maraqlı 29 Sentyabr 2026, 08:30
519
Heç düşünmüsünüzmü ki, hazırda baxdığınız dünya başqa bir canlının gözündə tamamilə fərqli görünə bilər? Bizim üçün qırmızı rəngdə olan bir lalə və ya xaşxaş çiçəyi arı üçün tamamilə başqa rənglər və naxışlarla seçilə bilər. Bəs biz heç vaxt bir heyvanın gözündən dünyaya baxa bilmədiyimiz halda onların hansı rəngləri gördüyünü necə bilirik?Bu, sadəcə ehtimal və ya fərziyyə deyil. Alimlər heyvanların görmə qabiliyyətini onların gözlərindəki fotoreseptor hüceyrələri və bu hüceyrələrin işığa reaksiyası əsasında araşdırırlar. Bunun üçün istifadə olunan üsullardan biri mikrospektrofotometriyadır. Bu metod vasitəsilə fotoreseptorların müxtəlif dalğa uzunluğundakı işığı nə dərəcədə qəbul etdiyi ölçülə bilir. Beləliklə, müəyyən bir heyvanın hansı işıq dalğalarına həssas olduğu barədə elmi təsəvvür formalaşır.
Citypost.az-ın məlumatına görə, arıların görmə sistemi insanlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. İnsan gözü elektromaqnit spektrinin ultrabənövşəyi hissəsini görə bilmir, arıların görmə sistemi isə ultrabənövşəyi işığa həssasdır. Eyni zamanda, arıların qırmızı rəngə həssaslığı insanlardakı kimi deyil. Bu xüsusiyyət onların çiçəkləri və ətraf mühiti fərqli şəkildə qavramasına səbəb olur.Arıların çiçəklərə necə yaxınlaşması da onların görmə dünyası haqqında mühüm məlumat verir. Bir çox çiçəyin insan gözünə görünməyən, lakin ultrabənövşəyi diapazonda seçilə bilən naxışları var. Bu naxışlar arılar üçün nektara və tozcuğa doğru istiqaməti müəyyənləşdirməyə kömək edən vizual siqnallar rolunu oynaya bilər. Yəni bizim sadəcə bir rəng və forma kimi gördüyümüz çiçək arının gözündə daha mürəkkəb vizual məlumat daşıya bilər.
Heyvanların görmə qabiliyyəti yalnız rənglərlə məhdudlaşmır. Müxtəlif növlərin gözlərindəki fotoreseptorların sayı, quruluşu və həssaslığı da fərqlidir. Məsələn, yırtıcı quşların görmə sistemi insan gözündən daha yüksək məkan ayırdetmə qabiliyyətinə malik ola bilər. Bəzi qartalların gözlərində yüksək sıxlıqda konus hüceyrələrinin olması onlara uzaqdakı obyektlərin incə detallarını seçməkdə üstünlük verir.Lakin bunu birbaşa “qartallar dünyanı 4K ekran kimi görür” ifadəsi ilə eyniləşdirmək elmi baxımdan düzgün olmaz. “4K” texnoloji görüntü standartıdır və heyvan görməsini ölçmək üçün istifadə edilən elmi vahid deyil. Bununla belə, bəzi yırtıcı quşların görmə kəskinliyinin insanlardan xeyli yüksək olduğu məlumdur. Onların uzaqdakı kiçik obyektləri seçmək qabiliyyəti ov zamanı mühüm üstünlük yaradır.
Əslində təbiətdə hər bir canlı öz həyat tərzinə və ehtiyaclarına uyğun görmə sisteminə malikdir. İnsan üçün rəng və detal baxımından vacib olan məlumat başqa bir heyvan üçün əhəmiyyətsiz ola bilər. Eyni şəkildə, bizim heç hiss etmədiyimiz ultrabənövşəyi işıq bəzi canlıların ətraf mühit haqqında məlumat əldə etməsində mühüm rol oynayır.Bu fərqlər bizə göstərir ki, bizim gördüyümüz dünya reallığın bütün mümkün forması deyil. İnsan gözü elektromaqnit şüalanmasının yalnız çox kiçik bir hissəsini görə bilir. Məsələn, ultrabənövşəyi və infraqırmızı diapazonlar adi insan görmə sisteminin imkanlarından kənardadır. Halbuki bəzi canlılar bu diapazonların müəyyən hissələrindən istifadə edərək ətraf mühit haqqında məlumat əldə edə bilirlər.Deməli, eyni çiçəyə baxan insan və arı əslində eyni vizual məlumatı qəbul etmir. İnsan onu öz gözlərinin imkanları daxilində görür, arı isə öz fotoreseptorlarının həssas olduğu dalğa uzunluqları əsasında fərqli görüntü formalaşdırır.
Həmçinin oxuyun
Bu mənzərə həm elmi, həm də fəlsəfi baxımdan düşündürücüdür. Təbiətdəki canlıların hər birinə yaşaması üçün lazım olan duyğu və qavrama imkanlarının verilməsi yaradılışın mürəkkəbliyini göstərən nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. İnsan gözünün görə bilmədiyi rənglərin və işıq dalğalarının mövcud olması isə bizə dünyanı yalnız öz hiss orqanlarımızın imkanları ilə məhdudlaşdırmamağı xatırladır. Bəlkə də həyatda ən böyük yanlışlardan biri dünyanı yalnız öz gördüklərimizdən ibarət hesab etməkdir. Çünki kainat insan gözünün qavraya bildiyindən daha geniş, daha mürəkkəb və daha zəngin bir aləmdir. Bir canlının gözündəki mikroskopik hüceyrələrin işığı necə qəbul etməsi belə bütöv bir həyat sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Təbiətin bu görünməyən tərəfləri elm tərəfindən araşdırıldıqca qarşımıza yeni suallar çıxır: Görmədiyimiz nə qədər rəng var? Eşitmədiyimiz nə qədər səs mövcuddur? Hiss orqanlarımızın sərhədlərindən kənarda daha hansı məlumatlar gizlənir?Bəlkə də ətrafımızdakı dünya bizim təsəvvür etdiyimizdən qat-qat zəngindir. Biz sadəcə onun yalnız bizə açılan kiçik bir hissəsini görə bilirik.
Əli
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Yaşlandıqca zaman niyə daha sürətli keçir? – Beynimizin zaman illüziyası
Uşaqlıqda bir yay tətili sanki bitmək bilmirdi. Bir neçə həftə belə insana çox uzun bir müddət kimi görünürdü. Yeni məktəb, yeni dostlar, ilk səyahətlər, ilk dəfə gördüyümüz yerlər, öyrəndiyimiz yeni məlumatlar – uşaqlıq dövründə həyatımız çoxlu sayda “ilk”lərlə dolu olurdu.Amma illər keçdikcə qəribə bir hiss yaranır. Bir ayın necə keçdiyini anlamırıq. Bir hadisənin üzərindən bir neçə həftə keçir və insan öz-özünə deyir: “Bir dəqiqə, bu hadisə elə dünən baş verməmişdimi?” Sonra aylar keçir, illər keçir və geriyə baxanda sanki zaman getdikcə daha sürətli axır.Bəs həqiqətən zaman sürətlənir?Citypost.az-ın məlumatına görə, saatın əqrəbləri uşaqlıqda başqa, yetkinlikdə başqa sürətlə hərəkət etmir. Bir dəqiqə...
28 Sentyabr 2026, 11:00
İnsan beyni necə “elektriklə düşünür”? MARAQLI ARAŞDIRMA
Hazırda bu yazını oxuyarkən beyninizdə görünməz, lakin son dərəcə mürəkkəb bir proses baş verir. Siz sözləri oxuyur, onların mənasını anlayır, əvvəlki məlumatlarla əlaqələndirir və yeni fikir formalaşdırırsınız. Bütün bunların arxasında milyardlarla sinir hüceyrəsinin – neyronların fəaliyyəti dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, beynimizi bəzən mürəkkəb kompüterlə müqayisə edirlər. Lakin insan beyni adi kompüterdən daha mürəkkəb bioloji sistemdir. Burada məlumatların ötürülməsi yalnız “elektrik” hesabına baş vermir. Neyronlar elektrik impulsları yaradır, həmin siqnallar sinapslarda kimyəvi maddələr vasitəsilə digər hüceyrələrə ötürülür və nəticədə nəhəng sinir şəbəkəsi formalaşır. Yəni beynimizin fəaliyyəti elektrik və kimyəvi proseslərin birlikdə işləməsi nəticəsində meydana gəlir.İnsan beynində təxminən 80 milyarddan çox neyron...
28 Sentyabr 2026, 10:00
Hamı sizə baxırmış kimi hiss edirsiniz? – Beynimizin “projektor effekti” adlı illüziyası
Heç bir məkana daxil olarkən birdən-birə hamının diqqətinin sizin üzərinizdə olduğunu hiss etmisinizmi? Saçınızın necə göründüyü, geyiminizin sizə yaraşıb-yaraşmadığı, üzünüzdəki kiçik bir qüsur, danışarkən etdiyiniz səhv və ya dediyiniz hansısa söz uzun müddət beyninizdə qala bilər. Hətta bəzən elə düşünürük ki, otaqdakı insanların hamısı məhz bizi izləyir, bizim haqqımızda fikir yürüdür və etdiyimiz ən kiçik səhvi belə yadda saxlayır.Citypost.az xəbər verir ki, psixologiyada bu hissin mühüm izahlarından biri “projektor effekti” və ya ingiliscə “spotlight effect” adlanır. Bu anlayış insanın öz görünüşünün, davranışının və səhvlərinin başqaları tərəfindən əslində olduğundan daha çox nəzərə çarpdığını düşünməsi ilə bağlıdır. 2000-ci ildə psixoloqlar Thomas Gilovich,...
28 Sentyabr 2026, 09:00
Dejavu nədir? – Beynimiz keçmişi xatırlayır, yoxsa bu günün özünü təkrar yaşayırıq?
Heç başınıza gəlibmi? Biri ilə söhbət edirsiniz, küçədə gedirsiniz və ya tamamilə adi bir məkandasınız. Birdən qəribə bir hiss yaranır. Sanki bu anı əvvəllər də yaşamısınız. Hətta qarşınızdakı insanın dediyi cümləni, ətrafdakı insanların hərəkətini, olduğunuz məkanı və baş verən hadisənin gedişini belə əvvəlcədən bilirmiş kimi hiss edirsiniz. “Mən bu anı artıq yaşamışam” düşüncəsi yaranır. Məhz bu qəribə təcrübəyə déjà vu deyilir.Citypost.as xəbər verir ki, fransız dilində “artıq görülmüş” mənasını verən déjà vu əslində insanın hazırda yaşadığı hadisəni sanki keçmişdən tanıması hissidir. Maraqlısı isə budur ki, insan çox vaxt həmin hadisənin nə vaxt və harada baş verdiyini xatırlaya bilmir. Yəni ortada...
25 Sentyabr 2026, 11:30
Dünyadakı oksigen cəmi 5 saniyəlik yox olsaydı, nə baş verərdi? – Elm bu suala necə cavab verir?
Təsəvvür edin ki, Yer kürəsində atmosferdəki bütün molekulyar oksigen – yəni nəfəs aldığımız O₂ – bir anda yox olur və cəmi 5 saniyə sonra yenidən geri qayıdır. İlk baxışdan belə bir hadisənin insan həyatı üçün böyük təhlükə yaratmayacağı düşünülə bilər. Axı insan bir neçə saniyə nəfəsini saxlaya bilir. Lakin məsələ yalnız nəfəs almaqdan ibarət deyil. Atmosferin tərkibindəki oksigenin birdən-birə yox olması təzyiqdən yanma proseslərinə, heyvan və bitkilərin fəaliyyətindən müxtəlif texnoloji sistemlərə qədər bir çox prosesə təsir göstərərdi. Bununla belə, internetdə bu ssenari ilə bağlı yayılan bəzi məşhur iddialar elmi baxımdan doğru deyil.Citypost.az xəbər verir ki,İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki,...
25 Sentyabr 2026, 10:00
Alimlərin hələ də tam izah edə bilmədiyi 3 sirli hadisə
Dünyada elmin illərdir araşdırdığı, haqqında saysız-hesabsız nəzəriyyələrin irəli sürüldüyü, lakin bəzi sualları hələ də tam cavablandırılmayan sirli hadisələr var. Bəziləri qədim əlyazmalarda gizlənir, bəziləri yüz illər əvvəl çəkilmiş xəritələrdə qarşımıza çıxır, bəziləri isə okeanın kilometrlərlə dərinliyindən gələn müəmmalı səslərlə bağlıdır. Bu hadisələrin ətrafında zamanla çoxlu əfsanələr və fərziyyələr yaranıb. Lakin onların hamısının sirli görünməsi elmi baxımdan izahının olmadığı anlamına gəlmir.Citypost.az xəbər verir ki, bu sirli nümunələr arasında ilk olaraq Voynich əlyazması xüsusi yer tutur. Təxminən XV əsrin sonu və ya XVI əsrin əvvəllərinə aid edilən bu qəribə kitab hazırda ABŞ-ın Yale Universitetinin Beinecke Nadir Kitablar və Əlyazmalar Kitabxanasında saxlanılır. Əlyazmanın...
25 Sentyabr 2026, 09:00
