Quşların ayaqları buz kimi soyuqda niyə donmur? Alimlərin diqqətçəkən izahı
Maraqlı 13 Oktyabr 2026, 10:30
408
Quşlar şaxtalı havada, buzun və qarın üzərində saatlarla dayana bilirlər, amma ayaqları donmur. İnsanlar soyuq havada ayaqlarını isti saxlamaq üçün qalın corab və qış ayaqqabılarından istifadə etdikləri halda, quşlar çılpaq ayaqları ilə buz kimi səthlərdə rahatlıqla hərəkət edə bilirlər. Bəs onların ayaqları şiddətli soyuğa necə dözür? Bunun cavabı təbiətin yaratdığı maraqlı bioloji mexanizmlərdən birində gizlənir.
Citypost.az-ın məlumatına görə, quşların soyuğa davamlılığının əsas səbəblərindən biri qan damarlarının xüsusi quruluşudur. Bir çox quş növündə ayaqlarda əksaxınlı istilik mübadiləsi adlanan mexanizm fəaliyyət göstərir. Bu sistem sayəsində quşlar bədənlərinin əsas hissəsindəki istiliyi qoruyur, eyni zamanda ayaqlar vasitəsilə ətrafa istilik itkisinin qarşısını əhəmiyyətli dərəcədə alırlar.Bu prosesin necə işlədiyini anlamaq üçün qan dövranına nəzər salmaq lazımdır. Ürəkdən ayaqlara doğru hərəkət edən isti qan damarlarla aşağı enir. Ayaqlardan bədənə qayıdan daha soyuq qan isə əks istiqamətdə hərəkət edir. Bu damarlar bir-birinə çox yaxın yerləşdiyindən istilik isti qandan soyuq qana ötürülür. Beləliklə, ayaqlara çatan qan əvvəlki istiliyinin bir hissəsini itirir, bədənə qayıdan qan isə yenidən isinmiş olur.
Nəticədə quşun ayaqları bədəninin əsas hissəsi ilə müqayisədə xeyli soyuq qalır. Bu, ayaqların donma temperaturuna çatdığı və ya toxumaların zədələndiyi anlamına gəlmir. Əksinə, ayaqlarda qan dövranının və istilik mübadiləsinin tənzimlənməsi quşun bədən temperaturunu qorumasına kömək edir. Ayaqların daha aşağı temperaturda qalması ilə ətraf mühit arasındakı temperatur fərqi azaldığından istilik itkisi də məhdudlaşır. Quşların ayaqlarının quruluşu da soyuğa uyğunlaşmalarında mühüm rol oynayır. Ayaqların aşağı hissəsində çoxlu əzələ toxuması yoxdur; burada vətərlər, sümüklər və birləşdirici toxumalar üstünlük təşkil edir. Əzələlərin əsas hissəsinin bədənə yaxın yerləşməsi ayaqlarda əlavə istilik istehsalına ehtiyacı azaldır. Bununla belə, quşların ayaqlarında müəyyən əzələlər və qan damarları da mövcuddur. Yəni ayaqlar tamamilə əzələsiz deyil.Bundan başqa, quşlar qan damarlarının daralması və genişlənməsi vasitəsilə ayaqlara gedən qan axınını tənzimləyə bilirlər. Soyuq şəraitdə ayaqlara qan axınının azalması istilik itkisini məhdudlaşdırır. Lakin toxumaların sağlam qalması üçün müəyyən qan dövranı yenə də vacibdir. Bu mexanizmlər quş növündən, ətraf mühitin temperaturundan və digər şəraitlərdən asılı olaraq dəyişə bilər.
Bəzi quşlar soyuq havada ayaqlarını lələklərinin altına çəkir, bədənlərini yığaraq dayanır və ya bir ayağını qaldırıb digərinin üzərində dururlar. Bu davranışlar da istilik itkisini azaltmağa kömək edir. Su quşlarında isə ayaqların qan dövranı və istilik mübadiləsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Ördəklər və qağayılar kimi quşlar soyuq suyun və buzun üzərində olarkən bu uyğunlaşmalardan faydalanırlar.Ancaq bu, quşların istənilən şaxtaya qarşı tam qorunduğu demək deyil. Həddindən artıq aşağı temperatur, uzun müddət davam edən soyuq, güclü külək, qidalanma çatışmazlığı və sağlamlıq problemləri bəzi quşlarda toxumaların zədələnməsi riskini artıra bilər. Soyuğa davamlılıq quşun növündən və yaşadığı mühitə uyğunlaşma səviyyəsindən də asılıdır.
Həmçinin oxuyun
Beləliklə, quşların buz kimi səthlərdə ayaqları donmadan dayanması təsadüfi deyil. Onların qan damarlarının xüsusi quruluşu, istilik mübadiləsi mexanizmi və davranış xüsusiyyətləri soyuq şəraitdə yaşamağa imkan verir. İnsanlar ayaqlarını isti saxlamaq üçün corab və ayaqqabı geyinirlərsə, quşlar isə istiliyi bədənlərində qorumağa və ayaqlarındakı istilik itkisini azaltmağa kömək edən bioloji sistemlərə malikdirlər.Təbiətin bu uyğunlaşması bir daha göstərir ki, canlıların yaşaması üçün həmişə ətraf mühitlə eyni temperaturda qalmaq vacib deyil. Bəzən əsas məsələ istiliyi düzgün bölüşdürmək və bədənin ən vacib hissələrini qorumaqdır.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Pişiklər şirin dadı hiss edə bilmir: Bunun elmi səbəbi nədir?
Pişiklərin insanlardan fərqli xüsusiyyətlərindən biri də şirin dadı hiss edə bilməmələridir. İnsanlar şokolad, tort, konfet və digər şirin qidalardan zövq aldıqları halda, pişiklərin dad duyğusu bu baxımdan fərqlənir. Bunun səbəbi isə onların dad reseptorlarının quruluşu və təkamül prosesində formalaşan qidalanma xüsusiyyətləri ilə bağlıdır.Citypost.az xəbər verir ki, elmi araşdırmalara görə, pişiklər şirin dadı normal şəkildə qəbul etmək üçün lazım olan funksional dad reseptorlarına malik deyillər. İnsanlarda şirin dadın tanınmasında iştirak edən reseptor sistemi, əsasən, TAS1R2 və TAS1R3 adlı zülalların birləşməsi ilə fəaliyyət göstərir. Pişiklərdə isə bu reseptor sisteminin işləməsi üçün vacib olan TAS1R2 geni funksional deyil. Nəticədə onlar şəkərin yaratdığı şirinliyi...
13 Oktyabr 2026, 09:30
Kinoteatr oturacaqları niyə qırmızı rəngdə olur?
Kinoteatra gedərkən yəqin ki, zalda oturacaqların əksəriyyətinin qırmızı rəngdə olduğunu fərq etmisiniz. Dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən bir çox kinoteatrda məhz bu rəngə üstünlük verilir. Bəs bunun səbəbi nədir? Qırmızı rəng sadəcə gözəl göründüyü üçün seçilir, yoxsa bu seçimin arxasında insan gözünün işləmə prinsipi ilə bağlı maraqlı bir elmi izah dayanır? Maraqlıdır ki, kinoteatr oturacaqlarının qırmızı rəngdə olmasının səbəblərindən biri tamaşaçıların diqqətinin ekranda cəmlənməsinə kömək etməkdir. Kinoteatrda film nümayiş etdirilərkən zalın işıqları söndürülür və ya minimum səviyyəyə endirilir. Bu zaman ətrafdakı əşyaların görünməsi zəifləyir, tamaşaçıların diqqəti isə əsasən ekrana yönəlir. Qırmızı rəngin zəif işıq şəraitində qavranılması ilə bağlı xüsusiyyətlər də...
13 Oktyabr 2026, 08:30
Niyə bir otağa keçəndə nə üçün gəldiyimizi unuduruq? Alimlər AÇIQLADI
Gündəlik həyatda bir çox insanın qarşılaşdığı maraqlı hallardan biri də bir otağa daxil olduqdan sonra ora nə üçün gəldiyini unutmasıdır. Məsələn, insan mətbəxə su götürmək, başqa otaqdan telefonunu gətirmək və ya hər hansı əşyanı götürmək üçün gedir, lakin qapıdan keçən kimi məqsədi yadından çıxır. Bir neçə saniyə dayanıb düşünür, bəzən isə əvvəlki otağa qayıtdıqdan sonra nə etmək istədiyini xatırlayır. Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi bu hadisə psixologiyada “qapı effekti” (doorway effect) adlandırılır.Citypost.az-ın məlumatına görə, bu hadisə beynin ətraf mühitdəki dəyişikliklərə və yaddaş proseslərinə reaksiyası ilə əlaqələndirilir. İnsan müəyyən bir məkanda olarkən konkret məqsəd haqqında düşünür. Başqa otağa keçdikdə isə mühit dəyişir, yeni...
12 Oktyabr 2026, 11:00
Yuxularımız təsadüfidirmi? Alimlərdən maraqlı izah
Hər gecə yuxuya getdiyimiz zaman zehnimiz bizi bəzən reallıqdan daha qəribə görünən hadisələrin içinə aparır. Bir anda özümüzü uşaqlığımızda, başqa bir şəhərdə, tanımadığımız insanların arasında və ya fizika qanunlarının belə işləmədiyi bir dünyada görə bilirik. Ən maraqlısı isə odur ki, yuxu zamanı baş verən ən qeyri-adi hadisələr belə bizə tamamilə normal görünə bilər. Bəs insan beyni niyə yuxu görür? Biz yatarkən beynimizdə hansı proseslər baş verir?Citypost.az xəbər verir ki, alimlər uzun illərdir bu sualların cavabını araşdırırlar. Müasir elmi araşdırmalar göstərir ki, yuxu zamanı beyin fəaliyyətini tamamilə dayandırmır. Əksinə, yuxunun müəyyən mərhələlərində beynin bəzi sahələri olduqca aktiv olur. Yaddaşın möhkəmlənməsi, emosiyaların...
12 Oktyabr 2026, 10:00
Albert Eynşteynin qəribə vərdişi: Niyə həmişə eyni paltarı geyinirdi?
Dünyanın ən məşhur alimlərindən biri olan Albert Eynşteyn yalnız fizika sahəsindəki inqilabi kəşfləri ilə deyil, sadə həyat tərzi və düşüncə tərzi ilə də insanların diqqətini çəkib. Onun gündəlik vərdişləri ilə bağlı yayılan maraqlı hekayələrdən biri isə geyim seçiminə münasibəti ilə əlaqədardır. İddialara görə, dahi alim hər gün nə geyinəcəyini düşünərək vaxt itirməməyə çalışır, diqqətini daha vacib hesab etdiyi məsələlərə yönəltməyə üstünlük verirdi.Bəs görəsən, gündəlik həyatda kiçik görünən seçimlər həqiqətən insanın zehni enerjisinə təsir edə bilərmi? Eynşteynlə əlaqələndirilən bu hekayə müasir psixologiyada müzakirə olunan hansı anlayışı xatırladır?Citypost.az-ın məlumatına görə, Albert Eynşteyn 20-ci əsrin elminə böyük təsir göstərmiş alimlərdən biridir. Onun nisbilik...
12 Oktyabr 2026, 09:00
Diş məcununun 5 min illik tarixi: İlk dəfə harada istifadə olunub?
Hər səhər istifadə etdiyimiz diş məcununun tarixinin minlərlə il əvvələ gedib çıxdığını bilirdinizmi? Bu gün hamımız üçün adi gigiyena vasitəsi olan diş məcununun ilkin formaları müasir məhsullardan olduqca fərqli olub. İnsanlar min illər əvvəl də dişlərini təmizləməyin və ağız sağlamlığını qorumağın yollarını axtarıblar.Citypost.az-ın məlumatına əsasən, təxminən e.ə. III minillikdə qədim misirlilərin ağız və diş gigiyenasına xüsusi diqqət yetirdiyi məlumdur. Təmiz dişlər yalnız sağlamlıq baxımından deyil, həm də xarici görünüş və sosial status baxımından əhəmiyyətli hesab olunurdu. Qədim misirlilər dişləri təmizləmək üçün müxtəlif təbii maddələrdən istifadə edirdilər.Hazırlanan qarışıqlar müasir diş məcununa heç bənzəmirdi. Onlar əsasən toz formasında olur, dişlərin üzərinə çəkilərək...
09 Oktyabr 2026, 11:00
