Geosiyasətin aləti, yoxsa virtual təsəlli? İsrailin "Erməni Soyqırımı" kartı və İrəvanın dalandan çıxa bilməyən reallığı

Beynəlxalq münasibətlər sistemində bəzi qərarlar var ki, onlar mənəvi dürüstlükdən və ya tarixi ədaləti bərpa etmək istəyindən deyil, sırf anlıq siyasi konyukturadan və geosiyasi qisas maraqlarından doğur. İsrail dövlətinin onilliklər boyu masada dondurduğu 1915-ci il hadisələrini rəsmən "soyqırımı" olaraq tanıma addımları da məhz bu qəbildəndir. Bu məsələ ətrafında yaranan səs-küy, xüsusən də İsrail Nazirlər Kabinetinin bu istiqamətdə qəbul etdiyi qərarlar beynəlxalq mətbuatda böyük rezonans doğursa da, soyuq analitik ağılla baxdıqda çox fundamental bir sual ortaya çıxır: Bu qərarın indiki situasiyada Ermənistana real, praqmatik xeyri nədir?

Böyük güclərin maraqlar toqquşmasını, regionun coğrafi şərtlərini və Bakı-Ankara xəttinin sarsılmaz mövqeyini nəzərə alaraq, bu diplomatik gedişin pərdəarxasını və Ermənistan üçün yaradacağı acı reallıqları dərindən təhlil etmək lazımdır.

İsrail dövləti yarandığı gündən bəri bu mövzuya iki mühüm amilə görə tabu qoymuşdu: Xolokostun yəhudi xalqı üçün unikal bir faciə olması doktrinası və regional təhlükəsizlik baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edən Ankara-Bakı strateji tərəfdaşlığı. Xüsusilə Azərbaycanla qurulan dərin hərbi-texniki əməkdaşlıq və neft tədarükü Təl-Əviv üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.

Lakin Qəzza böhranından sonra geosiyasi mənzərə kəskin şəkildə dəyişdi. Türkiyə ilə münasibətlərin tamamilə qırılma nöqtəsinə gəlməsi İsraili bu mövzuya yanaşmasını dəyişməyə məcbur etdi. Bu addım erməniləri çox istəməkdən və ya onların tarixi ağrılarına şərik olmaqdan deyil, tamamilə Ankaranın ritorikasına qarşı yönəlmiş asimmetrik bir "qisas aktı" və diplomatik təzyiq rıçaqı olaraq ortaya çıxdı.

Məsələnin ən diqqətçəkən tərəfi onun hüquqi strukturundadır. Beynəlxalq media bunu "İsrail rəsmən tanıdı" kimi təqdim etsə də, ortada yalnız icra hakimiyyətinin (Hökumət kabinetinin) qətnaməsi var idi. İsrail kimi parlamentli respublikalarda tam hüquqi tanınma mütləq şəkildə qanunverici orqan — Knesset tərəfindən qəbul edilən qanunla baş tutmalıdır.

Knesset səsverməsinin qeyri-müəyyən müddətə uzadılması və prosesin asılqanda saxlanması Təl-Əvivin məqsədli şəkildə özünə manevr sahəsi saxladığını göstərir. Bu, tam tanınma reallaşana qədər həm Türkiyəni təzyiq altında saxlamaq gedişidir, həm də Bakı ilə münasibətləri tamamilə qoparmamaq üçün düşünülmüş bir diplomatik əyləcdir.

Tutaq ki, lap tutaq ki, İsrail Knesseti bu qərarı tam şəkildə qəbul etdi, qanuniləşdirdi. Təbii ki, Azərbaycan və Türkiyə bu qərarı bir kağız parçası hesab edib tanımayacaq. Bəs bu situasiyada Ermənistan dövləti nə qazanır? Reallıq budur ki, indiki şəraitdə bunun Ermənistan üçün heç bir praktiki dividenti yoxdur, əksinə, ziyanı xeyrindən çoxdur.

Hazırda Nikol Paşinyan hökuməti Ermənistanı dalandan çıxarmaq üçün daxildə çox çətin bir dönüş etməyə çalışır: xalqı "Tarixi Ermənistan" xəyallarından (yəni qonşulara qarşı torpaq və soyqırımı iddialarından) uzaqlaşdırıb, "Real Ermənistan" ideyasına alışdırmaq istəyir. Məqsəd Türkiyə ilə sərhədləri açmaq və Azərbaycanla sülh bağlayıb iqtisadi blokadadan xilas olmaqdır. İsrailin bu addımı ise Ermənistan daxilindəki revanşist müxalifətin əlinə bayraq verir, Paşinyanın normallaşma strategiyasını iflic edir və İrəvanın ayağına əlavə qandallar vurur.

İsrailin qərarı Ermənistanın qapalı olan Türkiyə sərhədini açmır, regiona investisiya gətirmir və ya Azərbaycanla sülh müqaviləsini tezləşdirmir. Ermənistan geosiyasi dalandadır və bu dalandan çıxışın açarı uzaq Təl-Əvivdə deyil, birbaşa Bakı və Ankaradadır. Qonşuları bu qərarı tanımadıqdan sonra İrəvan üçün coğrafi blokada eyni sarsıdıcılıqla davam edir.

İsrail bu addımı ilə Ermənistanın təhlükəsizlik donoru olmur, ona hərbi zəmanət vermir və ya sərhədlərini qorumur. Sabah Təl-Əviv-Ankara xəttində münasibətlər yumşalsa, bu mövzu yenidən arxivə göndəriləcək. Ermənistan sadəcə olaraq böyük güclərin regional şahmat taxtasında istifadə edəcəyi bir piyada rolundan o tərəfə keçə bilmir.

Digər mühüm paradoks isə Qüdsdəki qədim erməni məhəlləsinin taleyidir. Kağız üzərində "tanıma" manipulyasiyası edən İsrail dövləti, praktiki olaraq Qüdsdəki erməni icmasının torpaqlarını ələ keçirmək və onlara qarşı administrativ təzyiqləri davam etdirmək siyasətindən əl çəkmir.

İsrailin bu cəhdləri və qərarları tamamilə realpolitik maraqların təzahürüdür. Bu, beynəlxalq erməni diasporunun mənəvi eqosunu müvəqqəti təmin edən, mətbuatda bir neçə gün hay-küyə səbəb olan virtual bir "təsəlli mükafatı"dır.

Real siyasətdə isə Ermənistan öz coğrafiyasında yenə də Türkiyə və Azərbaycan faktoru ilə baş-başa qalır. Bu addım regionda gərginliyi artırmaqdan və İrəvanın regional barışıq prosesini çətinləşdirməkdən başqa heç bir real nəticə vəd etmir. Coğrafiya taleyini böyük dövlətlərin konyuktur gedişlərinə bağlayanlar isə həmişə uduzmağa məhkumdurlar.

Şəmsi Qoca,

müstəqil jurnalist

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...