Bəs tarix bizə nə göstərir? -Orxan Saffari yazır

Azərbaycanın ilk Xalq yazıçısı olan Aleksandr Şirvanzadə, əslən erməni olsa da, 1858-cu ildə Şamaxıda doğulmuş, on beş yaşına qədər Şamaxıda yaşamış və daha sonra Bakıya gəlmişdir. Səkkiz il Bakıda yaşadıqdan sonra isə ömrünün qalan hissələrini Paris, Tbilisi, ABŞ-də başa vurub. 

Maraqlıdır, bəs nə üçün Azərbaycanın ilk Xalq yazıçısı erməni oldu və buna təşəbbüs necə yarandı?

Daha dəqiq, bu, məqsədli idi, yoxsa doğrudan da ədəbi fəaliyyətə verilən qiymət? 

Əvvəlcə, Şirvanzadənin ədəbi fəaliyyətinin 50 illik yubileyindəki nitqinə baxmaq lazımdır:

“Qızıl Ordu Bakını aldığı zaman mən Kaliforniyada idim. Mən dərhal Qafqaza qayıtmaq istəyirdim. Mən dərindən inanırdım ki, bolşeviklər gələndən sonra orada artıq həyat və müntəzəm quruculuq işləri başlanıb”.

Əslində, təkcə bu nitq, bolşevik sevgisi bir işarədir ki, onun Azərbaycanın ilk Xalq yazıçısı olmağının da siyasi məsələ olduğu aydın olsun. 

Bəs tarix bizə nə göstərir?

Şirvanzadə Azərbaycan SSR-in Xalq yazıçısı adına 1930-cu ildə layiq görülüb.

Maraqlı məqam budur ki, Azərbaycan SSR-in ali icraedici orqanı olan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsində 1930-cu ilin 14 martınadək Qəzənfər Musabəyov (Padla Qəzənfər), ondan sonra 1932-ci ilədək isə Dadaş Bünyadzadə olub. 

Xroniki məntiq etibarı ilə, Aleksandr Şirvanzadəyə bu ad Qəzənfər Musabəyovun dövründə verilib. 

Lakin bu, tam da dəqiq məsələ deyil. 

Digər bir məsələ də var ki, Nəriman Nərimanov Moskvaya təyinat aldığı 1922-ci ildən etibarən, Mir Cəfər Bağırovun hakimiyyətə gəldiyi 1933-cü ilə qədər Azərbaycan SSR-ni qısamüddətə də olsa, qeyri-azərbaycanlılar idarə etmişdir. 

1929-cu il avqustun 5-dən 1930-cu ilin avqustuna qədər isə Azərbaycan KP (b) MK-nın I katibi vəzifəsində Nikolay Gikalo, 1930-1933-cü illərdə isə milliyyətcə yəhudi olan Vladimir Polonski çalışıb. 

Bu səbəbdən, Şirvanzadəyə Xalq yazıçısı adının hansı katibin zamanında verildiyini müəyyənləşdirmək çox çətin məsələdir.

Dəqiq olan isə hansı niyyətlə verilməyi idi. 

Üstəlik, bu ad ona təkcə Azərbaycanda yox, Ermənistanda da verilmişdi. 

Şirvanzadə özü gənclik illərində Sovetlərə qarşı çox da müsbət fikirdə olmayıb. 

Belə ki, o, gənclik və yetkinlik illərində erməni sosial-demokrat Hnçak hərəkatı ilə əlaqədə olmuş, çar hakimiyyəti tərəfindən həbs edilmiş və həbsxanasına salınmışdı. 

Həmçinin oxuyun

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Daha sonra isə onun sovet hakimiyyətinə münasibəti açıq şəkildə müsbət oldu. 

1930-cu illərin əvvəllərində, yubiley tədbirində etdiyi çıxışda Bakının Qızıl Ordu tərəfindən işğalını müsbət qiymətləndirdiyini və bolşeviklərin gəlişindən sonra Qafqazda “həyat və müntəzəm quruculuq işləri” başlanacağına inandığını bildirməyi də onun sovet rejimi ilə ideoloji qarşıdurmada olmadığını, əksinə, yeni quruluşu müsbət qəbul etdiyini göstərən əsas və vacib amildir. 

Şirvanzadə digər tərəfdən, Bakı mühitinə yad deyildi və məsələn, “Xaos” əsəri Bakı neft sənayesinin yaratdığı sosial mühitdən bəhs edirdi. 

Bundan başqa, onun “Namus” və digər əsərlərində Bakı və Şamaxı həyatı, yerli sosial münasibətlər, şəhər mühiti və Qafqaz cəmiyyəti əks olunurdu. 

Heç şübhəsiz ki, bütün bu amillər də nəzərə alınıb. 

Ümumiyyətlə, aydın məsələdir ki, Sovet hakimiyyəti müxtəlif respublikalarda milli mədəniyyətləri öz siyasi sisteminə inteqrasiya etməyə, müxtəlif xalqların tanınmış mədəniyyət xadimlərini sovet quruluşunun simvollarına çevirməyə çalışırdı. 

Şirvanzadə də bunun üçün olduqca əlverişli fiqur idi. Erməni ədəbiyyatının da tanınmış nümayəndəsi idi, Azərbaycanla bağlılığı vardı və sovet hakimiyyətinə müsbət münasibət göstərirdi.

Bütün bunlardan əlavə, azərbaycanlı və digər bolşeviklər də rejimə yarınmaqdan ötrü dəridən-qabıqdan çıxır, milli məfkurənin dağılması istiqamətində addımlar atırdılar. 

Bəs yaxşı, həmin illərdə əsilli-nəsilli azərbaycanlıya o adı vermək olmazdımı? 

Siyasi qərar deyildisə, niyə verilmirdi?

Əlbəttə, olardı. Çünki 1930-cu ildə Azərbaycan ədəbiyyatında artıq çox ciddi simalar var idi. 

Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Hüseyn Cavid, Yusif Vəzir Çəmənzəminli kimi Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndələri sağ idi. 

Buna baxmayaraq, “Azərbaycan SSR Xalq yazıçısı” adı ilk dəfə Şirvanzadəyə verildi. 

Maraqlı məqamdır ki, Şirvanzadə bu gün Azərbaycanın ilk Xalq yazıçısı olaraq tanınmır, anılmır. 

Şübhəszi, bu, ilk növbədə siyasi-qondarma qərara görədir. 

Belə demək olarsa, Şirvanzadə Azərbaycan ədəbiyyatında daha çox ermənilərin də qəzəbinə tuş gəlmiş Bəxtiyar Vahabzadənin “Namus”u yoxdurmu Şirvanzadənin?” misraları ilə xatırlanır.