Meşələrin görünməyən interneti: Ağaclar bir-biri ilə necə əlaqə saxlayır?

Meşəyə baxanda ilk gördüyümüz mənzərə sakitlik və hərəkətsizlikdir. Ağaclar illərlə eyni yerdə dayanır, bir-birindən xəbərsiz görünür və sanki hər biri öz həyatını yaşayır. Lakin torpağın səthindən bir neçə santimetr aşağıda tamamilə başqa bir dünya mövcuddur. Burada ağacların kökləri, torpaqdakı mikroorqanizmlər və xüsusilə mikorizal göbələklərin lifləri bir-biri ilə mürəkkəb əlaqələr yarada bilir. Alimlər bu əlaqələrin müəyyən hallarda bitkilər arasında maddələrin və kimyəvi siqnalların hərəkətinə imkan verdiyini araşdırırlar.

Citypost.az xəbər verir ki, bu sistem bəzən populyar elmdə “Wood Wide Web”, yəni “meşənin interneti” adlandırılır. Bunun səbəbi odur ki, mikorizal göbələklərin torpaq altında yayılan nazik lifləri bir neçə bitkinin kökləri ilə əlaqəyə girə və ümumi mikorizal şəbəkələr yarada bilər. Belə şəbəkələr vasitəsilə müəyyən şəraitdə karbon, azot və digər maddələrin bir bitkidən digərinə keçməsi müşahidə olunub. Lakin bu proses internetdə insanların bir-birinə mesaj göndərməsi kimi başa düşülməməlidir. Bu, canlı orqanizmlər və göbələklər arasında mürəkkəb bioloji qarşılıqlı əlaqələr sistemidir. Mikorizal əlaqənin əsasını göbələklərlə bitki kökləri arasında yaranan simbioz təşkil edir. Göbələyin torpağın içərisinə yayılan lifləri – hiflər – bitkinin köklərinin çatmadığı mikrosahələrə qədər uzana bilir. Bunun qarşılığında bitki fotosintez nəticəsində hazırladığı karbon birləşmələrinin müəyyən hissəsini göbələyə verir. Göbələk isə bitkinin torpaqdan su və mineral maddələri əldə etməsinə kömək edə bilər. Bu səbəbdən ağacın kökü ilə torpaq arasındakı münasibət yalnız “kök suyu və qidanı götürür” formasında sadə proses deyil; burada çoxsaylı mikroorqanizmlərin iştirak etdiyi mürəkkəb ekosistem mövcuddur. Daha maraqlısı isə odur ki, bəzi hallarda eyni göbələk şəbəkəsi bir neçə bitkinin köklərini birləşdirə bilər. Tədqiqatlarda belə şəbəkələr vasitəsilə karbon və azot kimi maddələrin bitkilər arasında hərəkəti müşahidə edilib. Məsələn, bəzi eksperimentlərdə bir bitkidən digərinə karbon transferi qeydə alınıb. 1997-ci ildə “Nature” jurnalında dərc olunan araşdırmada müxtəlif ağac növləri arasında mikorizal göbələklər vasitəsilə karbonun hər iki istiqamətdə hərəkət etdiyi göstərilmişdi.

Bu o deməkdir ki, meşədə hər ağac tamamilə müstəqil fəaliyyət göstərən ayrıca bir “ada” deyil. Onun inkişafına torpağın tərkibi, qonşu bitkilər, göbələklər, su, işıq və saysız-hesabsız mikroorqanizmlər təsir göstərir. Bir ağacın vəziyyəti müəyyən hallarda onun ətrafındakı canlılarla qarşılıqlı əlaqələrinə də təsir göstərə bilər.Bitkilərin təhlükəyə reaksiyası da bu sistemin ən maraqlı tərəflərindən biridir. Ağac zərərvericilərin hücumuna, xəstəliyə və ya mexaniki zədələnməyə məruz qaldıqda müxtəlif müdafiə mexanizmlərini işə sala bilər. Bitkilər həm havaya uçucu kimyəvi maddələr buraxa, həm də torpaqaltı mühitdə müxtəlif kimyəvi siqnallar yarada bilirlər. Bu siqnallar yaxınlıqdakı bitkilərin fizioloji reaksiyalarına təsir göstərə bilər. Bəzi eksperimental tədqiqatlarda stressə məruz qalan bitkilərdən qonşu bitkilərə müdafiə siqnallarının mikorizal şəbəkələr vasitəsilə ötürülməsi ehtimalı və mexanizmləri araşdırılıb.

Məsələn, ağac yarpaqlarının zədələnməsi və ya həşərat hücumu zamanı onun qonşusunda müəyyən müdafiə mexanizmlərinin aktivləşməsi müşahidə edilə bilər. Belə reaksiyalar bitkinin sonrakı stressə cavab vermə qabiliyyətini dəyişə bilər. Ancaq bunu “bir ağac digərinə konkret olaraq ‘təhlükə gəlir’ mesajı göndərir” kimi təqdim etmək elmi baxımdan həddindən artıq sadələşdirmə olardı. Alimlər bu siqnalların hansı şəraitdə, hansı mexanizmlərlə və nə dərəcədə ekoloji əhəmiyyət daşıdığını hələ də araşdırırlar. Eyni məsələ qida maddələrinin bir ağacdan digərinə ötürülməsi ilə bağlıdır. Laboratoriya və bəzi sahə tədqiqatlarında karbon, azot və digər elementlərin bitkilər arasında hərəkəti göstərilib. Bəzi hallarda bu transferin mikorizal göbələk şəbəkələri ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilib. Lakin bütün meşələrdə eyni prosesin eyni şəkildə baş verdiyini söyləmək olmaz. Transferin miqdarı ağac növündən, göbələk növündən, torpağın xüsusiyyətlərindən, işıqdan, sudan, qida maddələrinin mövcudluğundan və bitkilərin fizioloji vəziyyətindən asılı ola bilər.

Bu məqam xüsusilə vacibdir. Son illərdə “ağaclar bir-birinə qida göndərir”, “yaşlı ağaclar balaca ağacları bəsləyir” və “meşədə ağaclar internet vasitəsilə danışır” kimi fikirlər geniş yayılıb. Bu ifadələrin arxasında müəyyən elmi tədqiqatlar dayansa da, onların hamısını bütün meşələr üçün universal qayda kimi qəbul etmək düzgün deyil. 2023-cü ildə “Nature Ecology & Evolution” jurnalında dərc edilən elmi məqalədə ümumi mikorizal şəbəkələrlə bağlı populyar iddiaların bir hissəsinin mövcud elmi sübutlardan daha irəli getdiyi vurğulanıb. Müəlliflər xüsusilə yaşlı ağacların öz “övladlarına” resurs və müdafiə siqnallarını üstün şəkildə göndərməsi kimi iddiaların kifayət qədər sübut olunmadığını qeyd ediblər. Yəni meşənin “gizli interneti” real bioloji əlaqələrə əsaslanan maraqlı anlayışdır, amma onu insan internetinin tam analoqu kimi qəbul etmək olmaz. Bu şəbəkədə informasiya texnologiyasındakı kimi kodlaşdırılmış mesajlar və məqsədli rabitə yoxdur. Burada bitkilərin fizioloji prosesləri, göbələklərlə simbiozu, kimyəvi maddələr, su və qida elementlərinin hərəkəti bir-biri ilə əlaqəli şəkildə baş verir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Bununla belə, meşənin bütöv bir sistem kimi fəaliyyət göstərməsi fikri çox əhəmiyyətlidir. Ağacların yaşadığı mühit yalnız onların gövdələrindən və yarpaqlarından ibarət deyil. Torpağın altında köklər, göbələklər, bakteriyalar və digər mikroorqanizmlər arasında çoxsaylı qarşılıqlı münasibətlər mövcuddur. Bu əlaqələr torpaqda qida maddələrinin dövranına, bitkilərin su və mineral maddələr əldə etməsinə və ekosistemin ümumi fəaliyyətinə təsir göstərir.Hətta bir ağacın meşədən çıxarılması və ya meşənin geniş sahədə məhv edilməsi yalnız həmin ağacın yox olması demək deyil. Bununla birlikdə onun kökləri ilə əlaqəli mikroorqanizmlər, göbələk şəbəkələri və digər canlılarla qurduğu əlaqələr də dəyişə bilər. Bu səbəbdən meşəni yalnız çoxsaylı ağacların bir yerdə olduğu ərazi kimi deyil, bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan canlılardan ibarət mürəkkəb ekosistem kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

Bu baxımdan meşədə ən maraqlı hadisələrin çoxu gözümüzün qarşısında deyil, ayaqlarımızın altında baş verir. Səthdə sakit görünən torpağın altında daim maddələr hərəkət edir, köklər və göbələklər qarşılıqlı əlaqəyə girir, mikroorqanizmlər fəaliyyət göstərir və bitkilər ətraf mühitdəki dəyişikliklərə müxtəlif bioloji reaksiyalar verirlər. Bəs bütün bunlar olmasaydı, meşələr yaşaya bilərdimi? Bu suala sadə şəkildə “xeyr” cavabı vermək düzgün olmaz. Çünki meşələrin davamlılığı təkcə mikorizal şəbəkələrdən asılı deyil və onların ekosistem üçün əhəmiyyətinin dərəcəsi müxtəlif şəraitlərdə dəyişir. Alimlər də bu şəbəkələrin meşələrin inkişafındakı rolunun nə qədər böyük olduğunu, hansı hallarda bitkilərə real üstünlük verdiyini və hansı mexanizmlərin daha mühüm olduğunu hələ də araşdırırlar.

Amma bir həqiqət aydındır: meşə bizim gördüyümüz ağaclardan daha böyükdür. Onun görünməyən hissəsində köklər, göbələklər, mikroorqanizmlər, kimyəvi siqnallar və maddələr arasında mürəkkəb əlaqələr mövcuddur. Biz ağacları sakit və hərəkətsiz görə bilərik, amma onların ətrafında və torpağın altında həyat fasiləsiz davam edir. Bəlkə də meşənin ən böyük sirri məhz budur – onun ən vacib əlaqələrinin əksəriyyətini gözlə görmək mümkün deyil.

Əli