Sayman Aruz Nüşabə Məmmədli yaradıcılığı: yaddaş, qadın taleyi və Qarabağ həqiqətlərinin bədii salnaməsi

Azərbaycan ədəbiyyatının müasir mərhələsində milli yaddaşın, tarixi faciələrin, insan taleyinin və mənəvi-psixoloji sarsıntıların bədii ifadəsinə xüsusi əhəmiyyət verən yazıçılardan biri Nüşabə Məhəmmədəli qızı Məmmədlidir. Onun yaradıcılıq yolu yalnız fərdi yazıçı taleyinin deyil, bütövlükdə XX əsrin sonu – XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətinin keçdiyi mürəkkəb ictimai-siyasi və mənəvi proseslərin ədəbi əks-sədası kimi də qiymətləndirilə bilər.

1953-cü ildə Ağdamda anadan olan Nüşabə Məmmədli yaradıcılığa erkən yaşlarından başlamış, 1970-ci ildən etibarən “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Azərbaycan Gəncləri” və digər mətbu orqanlarda şeir, hekayə və povestlərlə çıxış etmişdir. Sonrakı illərdə jurnalistika fəaliyyəti də onun yaradıcılıq dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri yazıçı mövqeyi ilə vətəndaş mövqeyinin bir-birindən ayrılmamasıdır. Nüşabə Məmmədli üçün ədəbiyyat yalnız estetik zövq vasitəsi deyil, həm də yaddaşı qoruyan, insan ağrısını görünən edən, tarixi hadisələri gələcək nəsillərə çatdıran mənəvi missiyadır.

Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılıq diapazonu kifayət qədər genişdir. Onun qələmindən sənədli povest, roman, hekayə, publisistik yazı, alleqorik əsər və digər nəsr nümunələri çıxmışdır. Yazıçının iri həcmli əsərləri arasında “80 budağın hərəsindən bir yarpaq”, “Zəngulə”, “Çadralı qadın”, “Bayraq, papaq və həqiqət”, “Qarasel qarı”, “Həyat çiçəyi”, “Bu bir oyundur”, “Göylərdə keçən ömür”, “Vicdan dustağı”, “Sevgi xiyabanı”, “Son addım”, “Qondarma qız” və “Təsəlli” kimi əsərlərin adları xüsusi qeyd olunur.

Bu əsərlərin mövzu dairəsi müxtəlif olsa da, onları birləşdirən əsas xətt insan taleyinə, mənəvi seçimə, yaddaşa və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətə münasibətdir.

Yazıçının ilk böyükhəcmli əsərlərindən biri “80 budağın hərəsindən bir yarpaq” sənədli povestidir. Əsər Xalq yazıçısı Əzizə Cəfərzadənin həyat və yaradıcılığına həsr edilmişdir. Burada Nüşabə Məmmədlinin sənədliliklə bədii düşüncəni birləşdirmək bacarığı özünü göstərir.

Bu baxımdan həmin əsəri təkcə bioqrafik xarakterli mətn kimi deyil, həm də Azərbaycan qadınının yaradıcılıq və mənəvi dünyasına yazıçı baxışının ilk ciddi nümunələrindən biri kimi qiymətləndirmək mümkündür.

“Zəngulə”: faciənin insan taleyində ifadəsi:

Nüşabə Məmmədli yaradıcılığının mərkəzi əsərlərindən biri “Zəngulə” romanıdır. Prezident Kitabxanasının məlumatında əsərin Xocalı faciəsinə həsr edildiyi və faciə zamanı dinc əhaliyə qarşı törədilən zorakılığın real detallar əsasında bədii təsvir edildiyi bildirilir. Əsərin bir neçə xarici dilə tərcümə olunması da onun mövzusunun Azərbaycan sərhədlərindən kənara çıxan universal humanitar məzmun daşıdığını göstərir.

“Zəngulə”ni yalnız Qarabağ müharibəsi haqqında roman adlandırmaq əsərin mahiyyətini tam ifadə etmir. Burada müharibənin siyasi və hərbi nəticələrindən daha çox onun insanın daxili aləmində yaratdığı dağıntılar ön plana çıxır. Müharibə yazıçının əsərində statistik rəqəmlərdən və hadisələr xronologiyasından ibarət deyil. Müharibə insanın evini, ailəsini, uşaqlığını, qadınlığını, sevgisini və gələcəyə inamını dağıdan faciəvi hadisədir.

Bu səbəbdən Nüşabə Məmmədlinin Qarabağ nəsrinin əsas qəhrəmanı bəzən konkret bir insan deyil, bütöv bir insanlıq anlayışıdır.

“Zəngulə” adının özü də simvolik məna daşıyır. Zəngulə səsdir; lakin bu səs adi musiqi səsi deyil. O, fəryad, çağırış, yaddaş və xəbərdarlıq funksiyası daşıyır. Beləliklə, romanın adı əsərin ideya-estetik mahiyyətini ümumiləşdirən metaforaya çevrilir: susdurulmaq istənilən ağrının səsi...

Nüşabə Məmmədli yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biri də qadın obrazlarının təqdimatıdır. Yazıçının Qarabağ mövzulu əsərlərində qadın yalnız müharibənin qurbanı kimi göstərilmir. O, həm də ailənin, yaddaşın, mənəvi müqavimətin və həyatın davamlılığının daşıyıcısıdır.

“Qondarma qız” romanının süjetində də qaçqınlıq və müharibənin insan taleyinə təsiri mühüm yer tutur. Əsərin qəhrəmanı Dönməz doğma kəndindən qaçqın düşür; əsərdə onun anası ilə birlikdə yaşadığı ağır hadisələr, evlərinin talan edilməsi və yandırılması təsvir edilir.

Burada diqqət çəkən məqam qadın və ana obrazının faciə fonunda belə mənəvi dayaq funksiyasını qorumasıdır. Ana yalnız keçmişin ağrısını daşıyan insan deyil; o, həm də övladının yaddaşını, mənəvi kimliyini və yaşamaq iradəsini qoruyan əsas qüvvəyə çevrilir.

Nüşabə Məmmədlinin qadın obrazlarını fərqləndirən cəhətlərdən biri onların daxili dünyasının ön plana çıxarılmasıdır. Yazıçı qadının ağrısını yalnız xarici hadisələrlə deyil, onun psixoloji reaksiyaları, susqunluğu, xatirələri və mənəvi seçimləri ilə ifadə edir.

Yazıçının diqqət çəkən əsərlərindən biri də “Vicdan dustağı” romanıdır. Əsərin adı belə Nüşabə Məmmədli nəsrinin mühüm fəlsəfi istiqamətini müəyyənləşdirir: o da insanın xarici azadlığı ilə daxili azadlığı arasındakı münasibətdir. 

“Dustaqlıq” burada yalnız fiziki məhdudiyyət anlamında başa düşülmür. İnsan bəzən öz vicdanının, keçmişinin, günahlarının, seçimlərinin və xatirələrinin əsirinə çevrilir.

Bu baxımdan yazıçının nəsrində “vicdan” passiv mənəvi anlayış deyil. Vicdan insanı öz hərəkətləri qarşısında hesabat verməyə məcbur edən daxili hakimdir.

“Vicdan dustağı”nın oxucuya təsirinin əsas səbəblərindən biri də budur: əsər insanın xarici dünyadakı mübarizəsi ilə yanaşı, onun daxilində gedən mübarizəni də görünən edir. Mətbuatda əsər haqqında yazan Səməd Məlikzadə romanın oxucu üzərində güclü emosional təsir yaratdığını xüsusi vurğulamışdır.

Həmçinin oxuyun

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Tarixi yaddaş və bədii yaddaş: 

Nüşabə Məmmədli yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərindən biri tarixi yaddaş məsələsinə münasibətdir. Onun əsərlərində keçmiş sadəcə xatırlanan hadisələr toplusu deyil. Keçmiş bu günün mənəvi məsuliyyətini müəyyənləşdirən canlı yaddaşdır.

Xüsusilə Qarabağ mövzusunda yazıçının əsas məqsədlərindən biri faciənin unudulmamasıdır. Buna görə də onun əsərlərində ev, kənd, ana, ata, uşaq, məzar, torpaq, yol, ayrılıq və qayıdış kimi anlayışlar həm konkret, həm də simvolik məna daşıyır.

Yazıçının Ağdam doğumlu olması və Qarabağla bağlı hadisələrə publisist kimi də fəal münasibət göstərməsi bu mövzunun onun yaradıcılığında təsadüfi olmadığını göstərir. Mənbələrdə onun Rusiyada yaşadığı illərdə “Аргументы и факты”, “Комсомольская правда” və digər qəzetlərdə Qarabağ həqiqətləri ilə bağlı yazılarla çıxış etdiyi qeyd olunur.

Beləliklə, Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığında publisistika ilə bədii nəsr arasında qarşılıqlı əlaqə yaranır. Jurnalist hadisəni sənədləşdirir, yazıçı isə həmin hadisənin insan ruhunda yaratdığı mənanı açır.

O Ədəbiyyat və vətəndaş mövqeyini birləşdirən nadir yazıçılardandır.  Nüşabə Məmmədli yaradıcılığında ədəbiyyatla vətəndaşlıq mövqeyi bir-birini tamamlayır. Bu xüsusiyyət onun publisistik fəaliyyətində də açıq görünür. Yazıçının yüzlərlə publisistik yazının müəllifi olduğu, Rusiyada yaşadığı dövrdə Qarabağ həqiqətlərini yerli və ümumittifaq mətbuatında gündəmə gətirdiyi kimsəyə gizli deyildir. Bu fəaliyyət onun yaradıcılıq kredosunu anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Nüşabə Məmmədli üçün yazıçı cəmiyyətin kənarında dayanaraq hadisələri müşahidə edən şəxs deyil. Yazıçı hadisənin içində olan, insan ağrısını eşidən və onu sözə çevirən mənəvi şahiddir. Bu baxımdan onun əsərlərində “yazmaq” həm yaradıcılıq, həm də şahidlik aktıdır.

Dil və üslub: 

Nüşabə Məmmədlinin nəsrində emosional ifadəlilik mühüm yer tutur. Onun üslubunda publisistik dinamika ilə bədii təsvirin birləşməsi diqqəti cəlb edir. Yazıçı hadisələri yalnız nəql etmir, onların emosional atmosferini də yaratmağa çalışır. Bu səbəbdən onun nəsrində təsvir, dialoq, monoloq və psixoloji müşahidə bir-birini tamamlayır. Xüsusilə müharibə və qadın taleyi ilə bağlı əsərlərdə emosional gərginlik yüksəkdir. Bu emosional ton bəzən yazıçının publisistik mövqeyinə yaxınlaşır, lakin onun əsas funksiyası oxucunu hadisənin mənəvi mahiyyətinə yaxınlaşdırmaqdır.

Nüşabə Məmmədli həmçinin müxtəlif janr imkanlarından istifadə edən yazıçıdır. Onun yaradıcılığında romanlarla yanaşı, povest, hekayə, alleqorik əsər və publisistika nümunələri də mövcuddur.

“Təsəlli” və alleqorik düşüncə:

Yazıçının yaradıcılığında diqqət çəkən başqa bir istiqamət alleqorik düşüncədir. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, “Təsəlli” alleqorik povesti onun “Əsərləri”nin I cildinə daxil edilmişdir.

Alleqoriyadan istifadə yazıçıya konkret hadisədən ümumi insan həqiqətinə keçmək imkanı verir. Burada ayrı-ayrı obrazlar və hadisələr daha geniş mənəvi anlayışların daşıyıcısına çevrilir.

Bu baxımdan Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığında iki istiqamət paralel inkişaf edir: bir tərəfdə real tarixi hadisələr və konkret insan taleləri, digər tərəfdə həmin hadisələrin fəlsəfi-mənəvi ümumiləşdirilməsi.

“Qondarma qız”: kimlik və taleyin problemi

“Qondarma qız” romanı yazıçının insan taleyi və müharibənin yaratdığı sosial-psixoloji travmalar üzərində düşüncələrinin davamı kimi maraq doğurur. Əsərdə qaçqınlıq yalnız məkan dəyişikliyi deyil. İnsan doğulduğu torpaqdan uzaq düşməklə yanaşı, öz əvvəlki həyatının bir hissəsini də itirir. Ev artıq sadəcə yaşayış məkanı deyil; o, yaddaşın, ailənin və mənsubiyyətin simvoludur.

Bu baxımdan “Qondarma qız”ın əsas ideyalarından biri insanın dağıdılmış həyatının içərisində özünü yenidən qurmaq cəhdidir.

Yazıçının yaradıcılığında Qarabağ konsepti əvəzolunmaz yer tutur. Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığını Qarabağ mövzusundan kənarda təsəvvür etmək çətindir. Lakin onun Qarabağ nəsrini yalnız müharibə ədəbiyyatı çərçivəsində qiymətləndirmək də doğru olmaz. Qarabağ onun əsərlərində doğma torpaq, itirilmiş ev, milli yaddaş, ailə faciəsi, qadın və uşaq taleyi, mənəvi müqavimət, qayıdış arzusu, tarixi ədalət və insanlıq sınağını həm sərgiləyən, həm də təlim edilən mövzulardır. 

Bu xüsusiyyət onun əsərlərini yalnız müəyyən tarixi dövrün sənədi olmaqdan çıxararaq daha geniş humanist məzmunlu ədəbi nümunələrə çevirir.

Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığının Azərbaycan nəsrindəki yeri müəyyən mənada müqayisəolunmazdır.  Ona görə ki, Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığını Azərbaycan nəsrinin ümumi inkişaf xətti içərisində qiymətləndirərkən onun ən mühüm xidmətlərindən biri Qarabağ hadisələrini insan taleyi səviyyəsində təqdim etməsidir. Müharibə haqqında yazan bir çox müəllif hadisələrin siyasi və hərbi tərəflərinə üstünlük verir. Nüşabə Məmmədli isə diqqəti daha çox insanın taleyinə yönəldir. Onun üçün müharibənin əsl nəticəsi dağıdılmış şəhərdən daha çox dağıdılmış insan həyatıdır.

Bu xüsusiyyət yazıçının yaradıcılığını qadın nəsri, müharibə nəsri və Qarabağ ədəbiyyatı istiqamətlərinin kəsişməsində yerləşdirir. Onun əsərlərinin rus, türk, ingilis, özbək və ukrayna dillərinə tərcümə edilməsi də yaradıcılığının daha geniş auditoriyaya çıxmasına imkan vermişdir.

Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılıq irsinin sistemləşdirilməsi baxımından “Əsərləri” çoxcildliyinin nəşri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident Kitabxanasında 2019-cu ildə onun “Əsərləri”nin I cildi, 2020-ci ildə isə II cildi haqqında biblioqrafik məlumat yerləşdirilmişdir. Çoxcildli nəşrlərin meydana çıxması yazıçının yaradıcılığının yalnız ayrı-ayrı əsərlər səviyyəsində deyil, bütöv ədəbi irs kimi araşdırılması üçün imkan yaradır.

Bu baxımdan Nüşabə Məmmədli yaradıcılığının gələcəkdə monoqrafik səviyyədə tədqiqinə ehtiyac vardır. Onun əsərlərindəki qadın obrazları, Qarabağ konsepti, sənədlilik və bədiilik münasibəti, publisistika ilə nəsrin əlaqəsi, psixoloji təsvir, dil və üslub xüsusiyyətləri ayrıca tədqiqat mövzuları ola bilər. 

 Nüşabə Məmmədli Azərbaycan müasir nəsrində insan taleyini milli yaddaş və tarixi hadisələrlə əlaqəli şəkildə təqdim edən yazıçılardan biridir. Onun yaradıcılığının əsas poetik dayaqlarını yaddaş, torpaq, qadın, ana, müharibə, itki, vicdan, mənəvi müqavimət və ümid təşkil edir.

“Zəngulə”də Xocalı faciəsinin insan taleyindəki izləri, “80 budağın hərəsindən bir yarpaq” əsərində sənədli-bioqrafik yanaşma, “Qondarma qız”da qaçqınlıq və insan taleyi, “Vicdan dustağı”nda mənəvi məsuliyyət, “Təsəlli”də isə alleqorik düşüncə yazıçının yaradıcılıq diapazonunun müxtəlif istiqamətlərini göstərir.

Nüşabə Məmmədlinin yaradıcılığının əsas dəyəri ondadır ki, o, tarixi hadisəni insanın daxili faciəsinə çevirərək oxucu qarşısında mənəvi sual qoyur: insan yaşadığı faciəni necə yadda saxlamalı, itirdikləri ilə necə yaşamalı və bütün bunlara baxmayaraq insanlığını necə qorumalıdır?

Bu mənada Nüşabə Məmmədlinin nəsri yalnız Qarabağın ağrısını danışan nəsr deyil. O, həm də yaddaşın ədəbiyyat vasitəsilə qorunmasının, qadın taleyinin tarixdə görünən hala gətirilməsinin və insan faciəsinin milli sərhədləri aşan universal dəyərə çevrilməsinin nümunəsidir.

Onun yaradıcılığına bu prizmadan yanaşdıqda Nüşabə Məmmədli Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız müəyyən mövzuların müəllifi kimi deyil, insan yaddaşını söz vasitəsilə qorumağa çalışan yazıçı kimi qiymətləndirilməlidir.