İşıldaböcəklər qaranlıqda necə işıq saçır? – Təbiətin heyrətamiz sirri

Heç düşündünüzmü, qaranlıq bir gecədə ətrafı işıqlandıran işıldaböcəklər necə işıq saçır? Təbiətdə öz bədənində işıq yarada bilən canlıların sayı kifayət qədər azdır. İşıldaböcəklər isə bu baxımdan ən maraqlı canlılardan biridir. Onların gecənin qaranlığında bir anda yanıb-sönən sarımtıl, yaşıl və ya narıncı işığı sadəcə gözəl görüntü deyil, orqanizmdə baş verən olduqca mürəkkəb kimyəvi prosesin nəticəsidir.

Citypost.az xəbər verir ki, ışıldaböcəklər əslində milçək deyil, böcəklər qrupuna aid olan canlılardır. Dünyada 2 mindən çox işıldaböcəyi növünün olduğu bildirilir və onların hamısı eyni şəkildə işıq saçmır. Bəzi növlərdə yetkin fərdlər işıq yaradır, bəzilərində isə əsasən sürfə mərhələsində işıqlanma müşahidə olunur. Yetkin işıldaböcəklərin işığı isə xüsusilə gecə vaxtı onların bir-biri ilə əlaqə saxlamasında mühüm rol oynayır.

Bəs bu kiçik canlı bunu necə bacarır?

İşıldaböcəyin qarnının aşağı hissəsində xüsusi işıq orqanı yerləşir. Bu orqanda işığın yaranması üçün lazım olan kimyəvi maddələr və fermentlər mövcuddur. Əsas komponentlərdən biri lusiferin adlı maddə, digəri isə lusiferaza adlı fermentdir. Bundan başqa, prosesdə oksigen, kalsium və hüceyrənin enerji daşıyıcısı olan ATP də iştirak edir. Bu maddələr müəyyən şəraitdə bir-biri ilə qarşılıqlı təsirə girdikdə kimyəvi reaksiya başlayır və nəticədə enerji işıq şəklində xaricə yayılır. Başqa sözlə, işıldaböcəyin bədənində kiçik bir “işıq sistemi” fəaliyyət göstərir. Lakin bu, adi lampada olduğu kimi elektrik enerjisinin istiliyə çevrilməsi ilə baş vermir. Əksinə, kimyəvi enerjinin böyük hissəsi işığa çevrilir və proses zamanı çox az istilik yaranır. Məhz buna görə işıldaböcəklərin yaratdığı işıq elm aləmində “soyuq işıq” kimi də xarakterizə olunur.Bu prosesin başqa maraqlı tərəfi isə işığın təsadüfi şəkildə yaranmamasıdır. İşıldaböcək işıq orqanına daxil olan oksigenin miqdarını müəyyən mexanizmlərlə tənzimləyə bilir. Oksigenin reaksiyaya daxil olması işığın yaranmasına şərait yaradır. Beləliklə, böcəyin qarnındakı işıq orqanı sanki çox kiçik, lakin olduqca həssas şəkildə idarə olunan bioloji sistem kimi fəaliyyət göstərir. İşığın yanıb-sönməsi də təsadüfi deyil. Bir çox işıldaböcəyi növündə işıq siqnalları cütləşmə prosesində mühüm rol oynayır. Erkək fərd müəyyən ritmdə işıq siqnalı göndərir, dişi isə həmin siqnala cavab verə bilir. Hər növün özünəməxsus işıq siqnalı və yanıb-sönmə nümunəsi ola bilər. Buna görə də qaranlıqda gördüyümüz işıqlar sadəcə təbiətin gözəl mənzərəsi deyil, eyni zamanda canlılar arasında bir növ “işıq dili”dir.

Bəzi işıldaböcəyi növlərində isə bu işıqlandırma daha möhtəşəm mənzərə yaradır. Müəyyən ərazilərdə minlərlə işıldaböcəyin eyni vaxtda və ya bir-birinə uyğun ritmlə işıq saçdığı müşahidə olunur. Qaranlıq meşədə bu görüntü sanki ulduzların yerə enməsini xatırladır. Alimlər belə sinxron işıqlanmanın xüsusilə cütləşmə davranışı ilə əlaqəli olduğunu bildirirlər. İşıldaböcəklərin yaratdığı işığın rəngi də bütün növlərdə eyni deyil. Onların işığı sarı, yaşıl, narıncı və bəzi hallarda digər çalarlarda görünə bilər. Bu fərqlər növdən-növə dəyişir və işıldaböcəklərin bir-birini tanımasında da əhəmiyyət daşıya bilər.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Maraqlıdır ki, işıq saçmaq qabiliyyəti yalnız yetkin işıldaböcəklərə məxsus xüsusiyyət deyil. Bəzi növlərin sürfələri də işıq yarada bilir. Sürfələr üçün bu işığın funksiyası cütləşmə siqnalından fərqli ola bilər. Alimlərin məlumatına görə, işıq bəzi sürfələrdə yırtıcılara qarşı xəbərdarlıq rolunu oynayır. Çünki onların orqanizmində yırtıcılar üçün xoşagəlməz və qoruyucu kimyəvi maddələr ola bilər.İşıldaböcəklərin həyatında işığın əhəmiyyəti bununla da bitmir. Onların qaranlıq mühitdə görünən parıltısı təbiətdə olduqca mürəkkəb əlaqələrin bir hissəsidir. İşığın yaranması üçün lazım olan kimyəvi mexanizm o qədər səmərəli işləyir ki, reaksiya zamanı enerjinin böyük hissəsi işıq formasında ortaya çıxır. Bu xüsusiyyət elm adamlarının da diqqətini çəkib. İşıldaböcəklərdəki lusiferaza fermentindən elmi tədqiqatlarda, o cümlədən hüceyrələrdə bioloji proseslərin izlənilməsində istifadə olunur. Lakin təbiətin bu kiçik işıq ustalarının həyatı da təhlükələrdən uzaq deyil. Yaşayış mühitlərinin məhv edilməsi, süni işıq çirklənməsi və iqlim dəyişiklikləri bir sıra işıldaböcəyi populyasiyalarına təsir edən amillər sırasında göstərilir. Xüsusilə gecələr həddindən artıq süni işıqlandırmanın olması onların bir-birini tapmasına və işıq siqnallarından istifadə etməsinə mane ola bilər.

Beləliklə, gecənin qaranlığında gördüyümüz kiçik bir işıldaböcəyin parıltısının arxasında olduqca mürəkkəb bioloji mexanizm dayanır. Onun bədənindəki xüsusi işıq orqanı, lusiferin və lusiferaza kimi maddələr, oksigen və hüceyrənin enerji sistemi bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə işləyir. Nəticədə kiçik bir canlı qaranlığın içində insan gözünün görə biləcəyi parlaq işıq yaradır. Bütün bunlar təbiətdəki ən kiçik canlıların belə nə qədər mürəkkəb quruluşa malik olduğunu göstərən nümunələrdəndir. İnsan üçün sadəcə gecə vaxtı parıldayan kiçik bir böcək kimi görünən işıldaböcəyin daxilində son dərəcə dəqiq işləyən kimyəvi və bioloji mexanizmlər mövcuddur. Qaranlıqda yanıb-sönən bu kiçik işıq təbiətin incə və heyrətamiz quruluşunun nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir.

Elmi baxımdan bu hadisə biolüminessensiya adlanır. Dini baxış baxımından isə belə mürəkkəb və dəqiq mexanizmlər insanı yaradılışın incəlikləri üzərində düşünməyə sövq edir. Kiçik bir canlıda belə işığın yaranması üçün bir-biri ilə uyğun şəkildə çalışan çoxsaylı proseslərin mövcudluğu təbiətdəki nizamın və yaradılışın heyrətamiz tərəflərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Gecənin qaranlığında işıldayan həmin kiçik nöqtələr bu mənada həm elm, həm də təbiətin möcüzələri baxımından insanın diqqətini cəlb edən canlı nümunələrdəndir.

Əli