İnsanlar niyə zəngli saat çalmadan əvvəl oyanırlar? – Beynin daxili saatının sirri
Maraqlı 17 Sentyabr 2026, 09:30
410
Heç düşünmüsünüzmü ki, bəzi insanlar niyə zəngli saat çalmamışdan bir neçə dəqiqə əvvəl gözlərini açırlar? Telefonun və ya zəngli saatın səsi gəlmədən oyanmaq bəzən təsadüf kimi görünə bilər. Lakin insan hər gün təxminən eyni vaxtda yatıb eyni vaxtda qalxırsa, orqanizmin müəyyən rejimə uyğunlaşması bu hadisənin səbəblərindən biri ola bilər.
Citypost.az xəbər verir ki, insan orqanizmində yuxu və oyaqlıq dövrünü tənzimləyən mürəkkəb daxili saat sistemi mövcuddur. Bu sistem sirkadiyan ritm adlanır və təxminən 24 saatlıq dövr ərzində müxtəlif fizioloji proseslərin vaxtını tənzimləyir. Yuxuya getmək, oyanmaq, bədən temperaturunun dəyişməsi, hormonların ifrazı və gün ərzində ayıqlıq səviyyəsi bu ritmlə əlaqəlidir. Beyində yerləşən supraxiazmatik nüvə isə bu bioloji saatın əsas tənzimləyicilərindən biridir. Məhz buna görə insan uzun müddət eyni rejimdə yaşayanda orqanizm həmin rejimə müəyyən qədər uyğunlaşa bilir. Məsələn, hər gün saat 07:00-da qalxan insan bir müddət sonra zəngli saat çalmadan həmin vaxta yaxın təbii şəkildə oyana bilər. Orqanizmin daxili ritmi artıq həmin saatı gözlənilən oyanma vaxtı kimi qəbul edir və yuxudan oyaqlığa keçidi əvvəlcədən hazırlamağa başlayır. Bu prosesdə hormonların gündəlik ritmi də mühüm rol oynayır. Onlardan biri kortizoldur. Kortizol çox vaxt “stress hormonu” kimi tanınsa da, onun funksiyası yalnız stresslə bağlı deyil. Bu hormonun orqanizmdə sutkalıq ritmi var və səhər saatlarında onun səviyyəsi yüksəlir. Tədqiqatlarda oyanma ilə əlaqəli kortizol dəyişiklikləri müşahidə edilib.
Kortizol orqanizmin aktiv vəziyyətə keçməsində iştirak edən proseslərdən biridir. Onun sutkalıq ritmi enerji mübadiləsi və digər fizioloji sistemlərlə əlaqəlidir. Buna görə səhər saatlarında hormon səviyyəsindəki dəyişikliklər insanın oyanmağa hazırlanması ilə üst-üstə düşür. Lakin insanın zəngli saat çalmadan əvvəl oyanmasını yalnız “kortizol sizi oyadır” şəklində izah etmək düzgün olmaz. Burada bir neçə mexanizm birlikdə işləyir. Bioloji saat, yuxu rejimi, işıq-qaranlıq dövrü, əvvəlki günlərdə formalaşmış oyanma vaxtı və hormonların sutkalıq ritmləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərir.
Məsələn, hər gün saat 23:00-da yatıb 07:00-da qalxan insanın orqanizmi bu rejimə uyğunlaşa bilər. Bir müddət sonra yuxunun səhər saatlarında daha yüngül mərhələyə keçməsi və daxili bioloji ritmin oyanmanı dəstəkləməsi nəticəsində insan zəngli saat çalmamışdan əvvəl gözlərini aça bilər. Yuxu-oyanıqlıq dövrünün sirkadiyan sistem tərəfindən tənzimləndiyi elmi araşdırmalarda yaxşı sənədləşdirilib. İşıq da bu sistem üçün mühüm siqnallardan biridir. İnsan beyninin bioloji saatı ətraf mühitdəki işıq və qaranlıq dövrü ilə əlaqəlidir. Buna görə səhər günəş işığının qəbul edilməsi oyaqlıq ritminin tənzimlənməsinə kömək edə bilər. Əksinə, gecə saatlarında güclü işığa məruz qalmaq bəzi insanlarda yuxu ritminin gecikməsinə səbəb ola bilər.
Həmçinin oxuyun
Bəzən insanın zəngli saatdan əvvəl oyanmasının səbəbi bioloji ritmdən əlavə psixoloji amillər də ola bilər. Məsələn, səhər vacib görüşü, imtahanı, səfəri və ya başqa mühüm işi olan insan yatmazdan əvvəl həmin hadisəni düşünürsə, beynin oyanmağa hazırlıq prosesi də dəyişə bilər. İnsan hətta “sabah mütləq saat 7-də oyanmalıyam” düşüncəsi ilə yatıb, zəngli saatdan bir neçə dəqiqə əvvəl oyana bilər. Bu hadisə hər zaman insanın yaxşı yatdığı anlamına da gəlmir. Bəzən stress, narahatlıq və yuxunun tez-tez bölünməsi də insanın planlaşdırılmamış vaxtda oyanmasına səbəb ola bilər. Buna görə zəngli saatdan əvvəl oyanmaqla bağlı vəziyyəti qiymətləndirərkən yalnız oyanma vaxtına deyil, ümumi yuxu keyfiyyətinə də diqqət etmək lazımdır. Əgər insan hər gün kifayət qədər yatdıqdan sonra səhərlər zəngli saat çalmadan rahat şəkildə oyanırsa və gün ərzində özünü enerjili hiss edirsə, bu, onun yuxu rejiminin kifayət qədər sabit olmasının əlamətlərindən biri ola bilər. Əksinə, insan gecə çox gec yatır, səhərlər dəfələrlə oyanır, kifayət qədər yatmasına baxmayaraq gün ərzində həddindən artıq yuxulu olur və ya davamlı olaraq çox erkən oyanırsa, bunun səbəbini ayrıca qiymətləndirmək lazım gələ bilər.
Beləliklə, zəngli saat çalmadan əvvəl oyanmaq qeyri-adi və ya fövqəltəbii hadisə deyil. İnsan orqanizmi vaxtı müəyyən edən olduqca mürəkkəb bioloji mexanizmlərə malikdir. Davamlı yuxu rejimi formalaşdıqda beynin daxili saatı müəyyən oyanma vaxtına uyğunlaşa və bədəni həmin vaxta hazırlaya bilər. Qısacası, bəzən bizi oyadan ilk şey zəngli saatın səsi deyil, orqanizmin öz daxili ritmidir. Zəngli saat isə sadəcə həmin prosesə əlavə “xatırlatma” rolunu oynayır. Ancaq bu mexanizmi yalnız kortizolla izah etmək düzgün deyil. Sirkadiyan ritm, yuxu rejimi, işıq, hormonların gündəlik dəyişməsi və insanın formalaşdırdığı həyat tərzi birlikdə səhər nə vaxt oyanacağımızın müəyyənləşməsində iştirak edir.
Əli
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Yuxuda bir yerə çatmamaq nə deməkdir? – Mütəxəssislərdən AÇIQLAMA
Bir çox insan yuxuda müəyyən bir yerə, görüşə, işə, imtahana və ya başqa bir ünvana çatmağa çalışdığını, lakin nə qədər səy göstərsə də, mənzil başına yetişə bilmədiyini görür. Bəzən insan yuxuda yolun uzandığını, nəqliyyat vasitəsini qaçırdığını, qarşısına müxtəlif maneələrin çıxdığını və ya vaxtın bitdiyini hiss edir. Belə yuxular xüsusilə təkrarlananda insanlarda bunun hansısa xüsusi məna daşıdığı ilə bağlı suallar yaranır.Citypost.az xəbər verir ki, yuxuların konkret və hamı üçün eyni şəkildə izah edilən “lüğəti” yoxdur. Yəni yuxuda bir yerə çata bilməmək avtomatik olaraq müəyyən bir hadisənin baş verəcəyini və ya konkret psixoloji problemin olduğunu göstərmir. Bununla belə, yuxu araşdırmalarında təkrarlanan və...
17 Sentyabr 2026, 08:30
İşıldaböcəklər qaranlıqda necə işıq saçır? – Təbiətin heyrətamiz sirri
Heç düşündünüzmü, qaranlıq bir gecədə ətrafı işıqlandıran işıldaböcəklər necə işıq saçır? Təbiətdə öz bədənində işıq yarada bilən canlıların sayı kifayət qədər azdır. İşıldaböcəklər isə bu baxımdan ən maraqlı canlılardan biridir. Onların gecənin qaranlığında bir anda yanıb-sönən sarımtıl, yaşıl və ya narıncı işığı sadəcə gözəl görüntü deyil, orqanizmdə baş verən olduqca mürəkkəb kimyəvi prosesin nəticəsidir.Citypost.az xəbər verir ki, ışıldaböcəklər əslində milçək deyil, böcəklər qrupuna aid olan canlılardır. Dünyada 2 mindən çox işıldaböcəyi növünün olduğu bildirilir və onların hamısı eyni şəkildə işıq saçmır. Bəzi növlərdə yetkin fərdlər işıq yaradır, bəzilərində isə əsasən sürfə mərhələsində işıqlanma müşahidə olunur. Yetkin işıldaböcəklərin işığı isə xüsusilə...
16 Sentyabr 2026, 11:20
Almalar niyə suda batmır? – Bunun səbəbi düşündüyünüzdən daha maraqlıdır
Heç düşündünüzmü, almaları suya atanda niyə batmır? Əlinizə bir alma götürüb su dolu qaba atsanız, onun dibə getmək əvəzinə suyun səthində qaldığını görəcəksiniz. İlk baxışda bu, adi və çox da diqqət çəkməyən bir hadisə kimi görünə bilər. Lakin almanın suda üzməsinin arxasında olduqca maraqlı fiziki səbəb dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, əslində almanın sirri onun içində gizlənən havadır. Alma tamamilə bərk və sıx quruluşa malik deyil. Meyvənin hüceyrələri arasında çoxlu sayda kiçik hava boşluqları mövcuddur. Bu boşluqlar almanın ümumi sıxlığını azaldır. Nəticədə alma bütövlükdə sudan daha az sıx olduğu üçün suyun dibinə batmır və səthdə qalır. Məhz buna görə alma müəyyən...
16 Sentyabr 2026, 10:18
Pələng niyə narıncıdır, amma ovuna görünmür? – Təbiətin mükəmməl kamuflyajı
Pələngə baxanda onun narıncı rəngli kürkünün meşədə necə gizlənə bildiyini anlamaq ilk baxışda çətin görünür. Axı narıncı rəng insan gözü üçün kifayət qədər parlaq və diqqətçəkəndir. Xüsusilə yaşıl otların, kolların və ağacların arasında narıncı rəngli bir heyvanın asanlıqla seçiləcəyini düşünmək olar. Ancaq təbiətdə pələngin əsas üstünlüklərindən biri məhz onun bu rəngidir.Citypost.az-ın məlumatına görə, bunun səbəbi pələngin ovladığı heyvanların dünyanı bizim gördüyümüz kimi görməməsidir. İnsanların əksəriyyətində rəngləri ayırd etməyə imkan verən üç əsas tip konus hüceyrəsi var. Buna görə də biz geniş rəng diapazonunu, o cümlədən narıncı, qırmızı və yaşıl rəngləri bir-birindən nisbətən asan ayıra bilirik.Lakin pələnglərin əsas ovlarından olan maral...
15 Sentyabr 2026, 10:30
Gecə boyu sağa-sola dönürük, bəs niyə yataqdan düşmürük?
Gecə boyunca dəfələrlə sağa-sola çevrilməyimizə, bəzən hətta yuxuda bədənimizin vəziyyətini heç hiss etməməyimizə baxmayaraq, çox vaxt səhər gözümüzü açanda özümüzü yenə yatağın üzərində tapırıq. Bəs yuxuda olduğumuz halda beynimiz bədənimizin harada yerləşdiyini necə bilir? Niyə hər dəfə yatağın kənarına yaxınlaşanda yerə yuvarlanmırıq?Citypost.az xəbər verir ki, bunun səbəblərindən biri beynimizin propriosepsiya adlanan mühüm duyğu sistemindən istifadə etməsidir. Propriosepsiya sadə dillə desək, insanın gözləri bağlı və ya ətrafına baxmadan belə bədəninin hansı vəziyyətdə olduğunu hiss etməsinə imkan verən daxili “mövqe duyğusudur”. Əzələlərdən, vətərlərdən və oynaqlardan gələn siqnallar vasitəsilə beyin qollarımızın, ayaqlarımızın və gövdəmizin hansı vəziyyətdə olduğunu müəyyənləşdirə bilir. Məsələn, gözlərinizi yumub əlinizi...
15 Sentyabr 2026, 09:30
Qaynar suya toxunanda niyə ilk anda soyuq hiss edirik? – Səbəbi təəccüblüdür
Əlinizi təsadüfən çox isti və ya qaynar suya toxundurduğunuz zaman ilk anda qəribə bir hiss yaşaya bilərsiniz. Su son dərəcə isti olsa da, beyninizə sanki çox qısa müddət ərzində soyuq bir toxunuş gəlirmiş kimi siqnal çata bilər. Bəs necə olur ki, isti su ilk anda soyuq kimi hiss edilir?Citypost.az xəbər verir ki, əslində bu, insan orqanizminin temperaturu necə qəbul etməsi ilə bağlı maraqlı fizioloji hadisədir. Dərimiz sadəcə toxunma və ağrı hisslərini qəbul edən sinir uclarından ibarət deyil. Dərinin müxtəlif nahiyələrində temperatur dəyişikliklərini aşkar edən xüsusi sinir ucları – termoreseptorlar yerləşir. Onların bir qismi soyuqluğa, digərləri isə istiliyə daha həssasdır. Bu...
15 Sentyabr 2026, 08:30
