Təyyarənin təkəri 270 km/saat sürətlə yerə dəyir, bəs niyə partlamır?
Maraqlı 29 Sentyabr 2026, 09:30
414
Bir təyyarənin təkərinin uçuş zamanı necə bir yükə məruz qaldığını düşünmüsünüzmü? Tonlarla ağırlığı daşıyan nəhəng təyyarə uçuş-enmə zolağına toxunduğu anda təkərlər bir anda çox yüksək sürətlə fırlanmağa başlayır. Kənardan baxanda adi rezin halqa kimi görünən bu təkərlər isə əslində son dərəcə mürəkkəb mühəndislik konstruksiyalarıdır.
Citypost.az xəbər verir ki, təyyarə yerə enərkən təkərlərin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri onların uçuş zolağı ilə təmasdan əvvəl çox aşağı fırlanma sürətində olmasıdır. Təkər yerə toxunduğu anda isə onun fırlanma sürəti təyyarənin irəliləmə sürətinə uyğunlaşmalıdır. Bu proses çox qısa müddətdə baş verir və təkərlə asfalt arasında böyük sürtünmə yaranır.Məhz buna görə eniş zamanı təkərlərdən tüstü qalxdığını görə bilərsiniz. Lakin bu tüstü təkərin “yanması” və ya məhv olması demək deyil. Əsasən protektorun uçuş-enmə zolağı ilə ilk təmas zamanı sürtünməsi nəticəsində rezin materialın aşınması baş verir. Təkər bir anda fırlanma sürətini artırır və bu proses zamanı böyük istilik yaranır.
Üstəlik, təyyarənin bütün ağırlığı eniş anında yalnız təkərlərin üzərinə düşmür. Təyyarə hələ də aerodinamik qaldırma qüvvəsi yaradır və enişin mərhələsindən, təyyarənin tipindən və enmə texnikasından asılı olaraq yükün bir hissəsi qanadlar vasitəsilə daşınır. Təkərlərə düşən yük isə eniş qurğusundakı bir neçə təkər arasında bölüşdürülür.Ancaq əsas sirr təkərin görünən rezin qatında deyil, onun daxili quruluşundadır.
Təyyarə təkəri adi avtomobil təkərindən tamamilə fərqli mühəndislik tələbləri ilə hazırlanır. Onun konstruksiyasında rezinlə birlikdə yüksək möhkəmliyə malik kord qatlarından istifadə edilir. Müxtəlif aviasiya təkərlərində konstruksiyadan asılı olaraq neylon, aramid və digər yüksək möhkəmlikli materiallardan istifadə oluna bilər. Məsələn, Goodyear bəzi aviasiya təkərlərində çoxqatlı neylon kord konstruksiyasından istifadə edildiyini bildirir.Bu kordlar təkərin daxilində sanki möhkəm toxunmuş skelet yaradır. Xarici rezin qat aşınmaya və sürtünməyə qarşı qoruyucu rol oynayırsa, daxildəki kord konstruksiyası təkərin yüksək təzyiqə, yükə və deformasiyaya davam gətirməsinə kömək edir.
Buna görə təyyarə təkərini sadəcə “rezin halqa” kimi təsəvvür etmək düzgün deyil. O, yüksək təzyiq altında işləyən və çox böyük mexaniki yüklərə uyğun hazırlanmış mürəkkəb kompozit konstruksiyadır.Təzyiq məsələsi də xüsusilə maraqlıdır. Aviasiya təkərlərində istifadə olunan təzyiq konkret təkərin modelindən və təyyarənin tətbiqindən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, Goodyear-ın bir müqayisə cədvəlində 27 x 7.75-15 ölçülü aviasiya təkəri üçün 200 psi, yəni təxminən 13,8 bar təzyiq göstərilir. Həmin təkərin yük və sürət göstəriciləri də adi minik avtomobili təkərindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
Həmçinin oxuyun
Belə yüksək təzyiqin səbəbi təyyarənin böyük kütləsi və yüksək sürətlə işləyən eniş qurğusunun xüsusi tələbləridir. Təkər həm yüksək sürətə, həm böyük yükə, həm də eniş zamanı yaranan istilik və mexaniki gərginliyə davam gətirməlidir.Aviasiya təkərlərinin konstruksiyasındakı başqa mühüm xüsusiyyət isə kordların təkərin müxtəlif istiqamətlərində yerləşdirilməsi və bütün konstruksiyanın yükü bölüşdürməsidir. Bəzi kommersiya aviasiya təkərlərində bias-ply, bəzilərində isə radial konstruksiyadan istifadə olunur. Goodyear məlumatlarında aviasiya təkərlərinin yüksək sürət və yük üçün xüsusi kord konstruksiyasına malik olduğu qeyd edilir. Yəni təkərin möhkəmliyini yalnız xarici rezin təbəqə təmin etmir. Əsas yükdaşıyan elementlərdən biri təkərin daxilində yerləşən kord sistemidir. Bu sistem təkərin təzyiq altında formasını qorumasına, yüklənmə zamanı deformasiyanı idarə etməsinə və təkrar enişlər zamanı yaranan gərginliklərə tab gətirməsinə imkan verir.
Bütün bunlar onu göstərir ki, təyyarənin yerə enməsi zamanı gördüyümüz bir neçə saniyəlik prosesin arxasında illərlə aparılan mühəndislik hesablamaları dayanır. Təkər çox qısa müddətdə yüksək sürətə uyğunlaşmalı, böyük yükü daşımalı, sürtünmədən yaranan istiliyə davam gətirməli və bütün bunları dəfələrlə təkrarlamalıdır.Üstəlik, təyyarə təkərləri fasiləsiz avtomobil təkərləri kimi işləmək üçün nəzərdə tutulmur. Onlar əsasən qalxma və enmə kimi qısa, lakin son dərəcə ağır yüklənmələrin olduğu mərhələlər üçün hazırlanır. Goodyear da aviasiya təkərlərinin “intermittent use”, yəni fasiləli istifadə üçün nəzərdə tutulduğunu və yüksək yük-yüksək sürət kombinasiyasının onların iş şəraitini xüsusilə ağırlaşdırdığını qeyd edir.
Beləliklə, uçuş-enmə zolağına saniyələr ərzində toxunan və yüksək sürətlə hərəkət edən nəhəng təyyarənin təkərlərinin partlamadan bu yükə tab gətirməsi təsadüf deyil. Bunun arxasında xüsusi rezin qarışıqları, yüksək möhkəmlikli kordlar, düzgün təzyiq, çoxqatlı konstruksiya və ciddi texniki nəzarət dayanır.Bəlkə də növbəti dəfə təyyarə eniş edərkən təkərlərdən qalxan tüstünü gördükdə bunu sadəcə “təkər yanır” kimi düşünməyəcəksiniz. O bir neçə saniyə ərzində gördüyünüz hadisə əslində yüksək sürət, sürtünmə, istilik, təzyiq və mürəkkəb mühəndislik hesablamalarının bir araya gəldiyi möhtəşəm bir prosesdir.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Arılar dünyanı bizim gördüyümüz kimi görmür – Heyvanların gözündə dünya necə görünür?
Heç düşünmüsünüzmü ki, hazırda baxdığınız dünya başqa bir canlının gözündə tamamilə fərqli görünə bilər? Bizim üçün qırmızı rəngdə olan bir lalə və ya xaşxaş çiçəyi arı üçün tamamilə başqa rənglər və naxışlarla seçilə bilər. Bəs biz heç vaxt bir heyvanın gözündən dünyaya baxa bilmədiyimiz halda onların hansı rəngləri gördüyünü necə bilirik?Bu, sadəcə ehtimal və ya fərziyyə deyil. Alimlər heyvanların görmə qabiliyyətini onların gözlərindəki fotoreseptor hüceyrələri və bu hüceyrələrin işığa reaksiyası əsasında araşdırırlar. Bunun üçün istifadə olunan üsullardan biri mikrospektrofotometriyadır. Bu metod vasitəsilə fotoreseptorların müxtəlif dalğa uzunluğundakı işığı nə dərəcədə qəbul etdiyi ölçülə bilir. Beləliklə, müəyyən bir heyvanın hansı işıq dalğalarına...
29 Sentyabr 2026, 08:30
Yaşlandıqca zaman niyə daha sürətli keçir? – Beynimizin zaman illüziyası
Uşaqlıqda bir yay tətili sanki bitmək bilmirdi. Bir neçə həftə belə insana çox uzun bir müddət kimi görünürdü. Yeni məktəb, yeni dostlar, ilk səyahətlər, ilk dəfə gördüyümüz yerlər, öyrəndiyimiz yeni məlumatlar – uşaqlıq dövründə həyatımız çoxlu sayda “ilk”lərlə dolu olurdu.Amma illər keçdikcə qəribə bir hiss yaranır. Bir ayın necə keçdiyini anlamırıq. Bir hadisənin üzərindən bir neçə həftə keçir və insan öz-özünə deyir: “Bir dəqiqə, bu hadisə elə dünən baş verməmişdimi?” Sonra aylar keçir, illər keçir və geriyə baxanda sanki zaman getdikcə daha sürətli axır.Bəs həqiqətən zaman sürətlənir?Citypost.az-ın məlumatına görə, saatın əqrəbləri uşaqlıqda başqa, yetkinlikdə başqa sürətlə hərəkət etmir. Bir dəqiqə...
28 Sentyabr 2026, 11:00
İnsan beyni necə “elektriklə düşünür”? MARAQLI ARAŞDIRMA
Hazırda bu yazını oxuyarkən beyninizdə görünməz, lakin son dərəcə mürəkkəb bir proses baş verir. Siz sözləri oxuyur, onların mənasını anlayır, əvvəlki məlumatlarla əlaqələndirir və yeni fikir formalaşdırırsınız. Bütün bunların arxasında milyardlarla sinir hüceyrəsinin – neyronların fəaliyyəti dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, beynimizi bəzən mürəkkəb kompüterlə müqayisə edirlər. Lakin insan beyni adi kompüterdən daha mürəkkəb bioloji sistemdir. Burada məlumatların ötürülməsi yalnız “elektrik” hesabına baş vermir. Neyronlar elektrik impulsları yaradır, həmin siqnallar sinapslarda kimyəvi maddələr vasitəsilə digər hüceyrələrə ötürülür və nəticədə nəhəng sinir şəbəkəsi formalaşır. Yəni beynimizin fəaliyyəti elektrik və kimyəvi proseslərin birlikdə işləməsi nəticəsində meydana gəlir.İnsan beynində təxminən 80 milyarddan çox neyron...
28 Sentyabr 2026, 10:00
Hamı sizə baxırmış kimi hiss edirsiniz? – Beynimizin “projektor effekti” adlı illüziyası
Heç bir məkana daxil olarkən birdən-birə hamının diqqətinin sizin üzərinizdə olduğunu hiss etmisinizmi? Saçınızın necə göründüyü, geyiminizin sizə yaraşıb-yaraşmadığı, üzünüzdəki kiçik bir qüsur, danışarkən etdiyiniz səhv və ya dediyiniz hansısa söz uzun müddət beyninizdə qala bilər. Hətta bəzən elə düşünürük ki, otaqdakı insanların hamısı məhz bizi izləyir, bizim haqqımızda fikir yürüdür və etdiyimiz ən kiçik səhvi belə yadda saxlayır.Citypost.az xəbər verir ki, psixologiyada bu hissin mühüm izahlarından biri “projektor effekti” və ya ingiliscə “spotlight effect” adlanır. Bu anlayış insanın öz görünüşünün, davranışının və səhvlərinin başqaları tərəfindən əslində olduğundan daha çox nəzərə çarpdığını düşünməsi ilə bağlıdır. 2000-ci ildə psixoloqlar Thomas Gilovich,...
28 Sentyabr 2026, 09:00
Dejavu nədir? – Beynimiz keçmişi xatırlayır, yoxsa bu günün özünü təkrar yaşayırıq?
Heç başınıza gəlibmi? Biri ilə söhbət edirsiniz, küçədə gedirsiniz və ya tamamilə adi bir məkandasınız. Birdən qəribə bir hiss yaranır. Sanki bu anı əvvəllər də yaşamısınız. Hətta qarşınızdakı insanın dediyi cümləni, ətrafdakı insanların hərəkətini, olduğunuz məkanı və baş verən hadisənin gedişini belə əvvəlcədən bilirmiş kimi hiss edirsiniz. “Mən bu anı artıq yaşamışam” düşüncəsi yaranır. Məhz bu qəribə təcrübəyə déjà vu deyilir.Citypost.as xəbər verir ki, fransız dilində “artıq görülmüş” mənasını verən déjà vu əslində insanın hazırda yaşadığı hadisəni sanki keçmişdən tanıması hissidir. Maraqlısı isə budur ki, insan çox vaxt həmin hadisənin nə vaxt və harada baş verdiyini xatırlaya bilmir. Yəni ortada...
25 Sentyabr 2026, 11:30
Dünyadakı oksigen cəmi 5 saniyəlik yox olsaydı, nə baş verərdi? – Elm bu suala necə cavab verir?
Təsəvvür edin ki, Yer kürəsində atmosferdəki bütün molekulyar oksigen – yəni nəfəs aldığımız O₂ – bir anda yox olur və cəmi 5 saniyə sonra yenidən geri qayıdır. İlk baxışdan belə bir hadisənin insan həyatı üçün böyük təhlükə yaratmayacağı düşünülə bilər. Axı insan bir neçə saniyə nəfəsini saxlaya bilir. Lakin məsələ yalnız nəfəs almaqdan ibarət deyil. Atmosferin tərkibindəki oksigenin birdən-birə yox olması təzyiqdən yanma proseslərinə, heyvan və bitkilərin fəaliyyətindən müxtəlif texnoloji sistemlərə qədər bir çox prosesə təsir göstərərdi. Bununla belə, internetdə bu ssenari ilə bağlı yayılan bəzi məşhur iddialar elmi baxımdan doğru deyil.Citypost.az xəbər verir ki,İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki,...
25 Sentyabr 2026, 10:00
