Boşanmadan sonra avtomobil ananın adına keçirilibsə, digər tərəfin pay hüququ varmı? – VƏKİL AÇIQLADI

Nikah dövründə ər-arvad tərəfindən alınan əmlak boşanmadan sonra tərəflər arasında ciddi mübahisə mövzusuna çevrilə bilər. Xüsusilə avtomobil, ev və digər əmlakların boşanmadan sonra tərəflərdən birinin və ya onun yaxın qohumunun adına keçirilməsi “Mənim həmin əmlakdan pay tələb etmək hüququm varmı?” sualını gündəmə gətirir. Bəzən isə valideynlər boşandıqdan sonra onların övladlarının da nikah dövründə əldə edilmiş əmlakdan ayrıca payının olub-olmaması ilə bağlı suallar yaranır.

Vəkil Nicat Mehtixanov Citypost.az saytına açıqlamasında bildirib ki, nikah dövründə ər-arvadın birgə vəsaiti hesabına əldə edilən avtomobil, başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, ümumi əmlak hesab edilə bilər. Bu baxımdan avtomobilin sonradan kimin adına rəsmiləşdirilməsi məsələnin mahiyyətini hər zaman avtomatik dəyişmir. Əsas araşdırılmalı məsələlərdən biri avtomobilin nə vaxt və hansı vəsait hesabına alınmasıdır.

“Əgər ər-arvad nikah münasibətləri davam etdiyi dövrdə bir avtomobil alıblarsa, ümumi qayda olaraq həmin əmlak ər-arvadın ümumi əmlakı hesab olunur. Sonradan boşanma baş veribsə və avtomobil digər şəxsin, məsələn, tərəflərdən birinin anasının adına keçirilibsə, burada avtomobilin necə və hansı əsasla həmin şəxsin adına keçirildiyi ayrıca araşdırılmalıdır”, – deyə vəkil qeyd edib.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 225.1-ci maddəsinə əsasən, ər-arvadın nikah dövründə qazandıqları əmlak, nikah müqaviləsində və ya onlar arasındakı razılaşmada ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, onların ümumi mülkiyyəti sayılır. Bu qayda avtomobil kimi daşınar əmlaka da şamil oluna bilər.

Nicat Mehtixanovun sözlərinə görə, buna görə də avtomobilin yalnız bir şəxsin adına qeydiyyata alınması onun avtomatik olaraq həmin şəxsin şəxsi əmlakı olması anlamına gəlməyə bilər. Əgər avtomobil nikah dövründə ailənin ümumi vəsaiti hesabına alınıbsa, digər tərəfin həmin əmlakla bağlı hüquqları yarana bilər.

“Burada əsas məsələ avtomobilin qeydiyyatda kimin adına olması ilə məhdudlaşmır. Əgər avtomobil nikah dövründə birgə vəsait hesabına əldə olunubsa, ər-arvadın ümumi əmlakı məsələsi ortaya çıxır. Əgər sonradan avtomobil üçüncü şəxsin, məsələn, ananın adına keçirilibsə, həmin keçidin hansı əsasla həyata keçirildiyi, tərəflərin razılığının olub-olmaması və avtomobilin faktiki olaraq kimə məxsus olduğu ilə bağlı hallar araşdırılmalıdır”, – deyə hüquqşünas bildirib.

Mütəxəssis qeyd edib ki, boşanma zamanı ər-arvadın ümumi əmlakının bölünməsi məsələsi ayrıca tələb kimi məhkəməyə çıxarıla bilər. Ər-arvadın ümumi əmlakındakı payların müəyyən edilməsi zamanı ümumi qayda olaraq tərəflərin paylarının bərabərliyi prinsipi tətbiq edilir. Notariat qaydaları ilə bağlı normativ tənzimləmədə də ər-arvadın ümumi əmlakının bölünməsi zamanı, müqavilədə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, payların bərabər hesab edildiyi göstərilir.

Bu isə o deməkdir ki, konkret halda avtomobilin dəyərinin yarısına dair tələb məsələsi gündəmə gələ bilər. Lakin avtomobil artıq keçmiş ər-arvadın heç birinin deyil, üçüncü şəxsin mülkiyyətindədirsə, mübahisənin hüquqi quruluşu dəyişə bilər. Belə vəziyyətdə avtomobilin özünün bölünməsi əvəzinə onun dəyərində müvafiq payın tələb edilməsi məsələsi ortaya çıxa bilər. Bunun üçün isə avtomobilin üçüncü şəxsin adına hansı hüquqi əsasla keçirildiyi və həmin əməliyyatın tərəflərin ümumi əmlak hüquqlarına necə təsir etdiyi araşdırılmalıdır.

“Əgər avtomobil artıq üçüncü şəxsin adına keçirilibsə, avtomobil üzərində birbaşa ‘mənim yarı payım var’ şəklində yanaşmaq hər zaman düzgün olmur. Burada avtomobilin dəyərinin müvafiq hissəsinin tələb edilməsi məsələsi gündəmə gələ bilər. Konkret tələb avtomobilin üçüncü şəxsin adına hansı əsasla keçirilməsindən, bu keçidin nə vaxt baş verməsindən və digər hallardan asılı olacaq”, – deyə Nicat Mehtixanov vurğulayıb.

Vəkil diqqətə çatdırıb ki, belə işlərdə tarixlər də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, nikah 2020-ci ildə pozulubsa, tərəfin ümumi əmlakın bölünməsi ilə bağlı məhkəməyə müraciət etməsi məsələsində iddia müddətinin hansı tarixdən hesablanması araşdırılmalıdır. Qanunvericilikdə nikah pozulduqdan sonra ər-arvadın ümumi əmlakının bölünməsi ilə bağlı tələblərə üçillik iddia müddətinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Lakin bu müddətin hesablanması sadəcə boşanma tarixinin mexaniki şəkildə üzərinə üç il əlavə edilməsi ilə müəyyən edilmir; iddia müddətinin başlanması ilə bağlı konkret hüquqi hallar nəzərə alınmalıdır.

Bu səbəbdən “nikah 2020-ci ildə pozulubsa, deməli, 2023-cü ildə bütün hüquqlar avtomatik itib” yanaşması da hüquqi baxımdan hər işə eyni şəkildə tətbiq edilə bilməz. Tərəfin hüququnun pozulduğunu nə vaxt bildiyi və ya bilməli olduğu, əmlakın nə vaxt və hansı formada digər şəxsin adına keçirildiyi və digər mühüm hallar konkret iş üzrə qiymətləndirilə bilər.

“İddia müddəti məsələsində də diqqətli olmaq lazımdır. Şəxs ‘nikahım 2020-ci ildə pozulub, deməli, üç il keçib və artıq heç bir tələb irəli sürə bilmərəm’ deyə avtomatik nəticə çıxarmamalıdır. Məhkəməyə müraciət zamanı iddia müddətinin başlanma anı, hüququn pozulduğunun nə vaxt məlum olması və digər hüquqi hallar qiymətləndirilməlidir. Ona görə də konkret iş üzrə sənədlərə baxmadan qəti nəticə vermək düzgün olmaz”, – deyə vəkil bildirib.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Məsələnin digər tərəfi isə 18 yaşını tamamlamış övladın avtomobildən pay tələb edib-etməməsi ilə bağlıdır. Nicat Mehtixanov bildirib ki, valideynlərin nikah dövründə əldə etdiyi ümumi əmlak avtomatik olaraq uşağın da mülkiyyətinə çevrilmir. Yəni ata və ana boşanarkən onların ümumi əmlakının bölünməsi prosesində 18 yaşını tamamlamış övladın sırf övlad olduğu üçün həmin avtomobildən ayrıca pay tələb etmək hüququ yaranmır.

“Burada uşağın və ər-arvadın əmlak hüquqlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Avtomobil nikah dövründə ər-arvad tərəfindən alınıbsa, ümumi qaydada söhbət ər-arvadın ümumi əmlakından gedir. Uşağın həmin avtomobilə sırf ata-ananın övladı olduğu üçün avtomatik mülkiyyət payı yaranmır. Övladın 18 yaşı tamam olubsa, onun valideynlərin boşanması nəticəsində həmin avtomobildən ayrıca pay tələb etməsi üçün yalnız bu fakt kifayət etmir”, – deyə hüquqşünas açıqlayıb.

Bununla belə, qanunvericilikdə müəyyən hallarda yetkinlik yaşına çatmayan uşaqların mənafeyinin nəzərə alınmasına imkan verilir. Ər-arvadın ümumi əmlakının bölünməsi zamanı məhkəmə uşaqların mənafeyini nəzərə alaraq payların bərabərliyi prinsipindən fərqli yanaşma tətbiq edə bilər. Lakin burada söhbət uşağın avtomobilə ayrıca mülkiyyət hüququ əldə etməsindən deyil, valideynlər arasında bölünən ümumi əmlakda payların müəyyənləşdirilməsindən gedir.

Bu məqam təqdim olunan vəziyyətdə xüsusilə vacibdir. Əgər qızın artıq 18 yaşı tamam olubsa, onun yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar üçün nəzərdə tutulan bu xüsusi hüquqi mexanizmdən istifadə etməsi məsələsi eyni qaydada qoyula bilməz. Çünki yetkinlik yaşına çatmış şəxsin hüquqi statusu fərqlidir.

Vəkilin sözlərinə görə, buna görə də belə mübahisələrdə ilk növbədə avtomobilin alınması və sonrakı rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı sənədlər toplanmalıdır. Avtomobilin hansı tarixdə alındığı, ödənişin kim tərəfindən və hansı vəsait hesabına edildiyi, nikahın həmin tarixdə qüvvədə olub-olmaması, avtomobilin nə vaxt başqa şəxsin adına keçirildiyi və bu əməliyyatın hansı sənədlə rəsmiləşdirildiyi məsələnin hüquqi qiymətləndirilməsi üçün əhəmiyyət daşıya bilər.

“Belə işlərdə avtomobilin texniki pasportunda kimin adının yazılması ilə kifayətlənmək olmaz. Alqı-satqı sənədləri, ödəniş sənədləri, avtomobilin qeydiyyat məlumatları, nikah və boşanma sənədləri, avtomobilin sonradan üçüncü şəxsin adına keçirilməsini təsdiq edən sənədlər və digər sübutlar araşdırılmalıdır. Çünki məhkəmədə tərəfin iddiasını əsaslandırması və öz mövqeyini sübutlarla təsdiqləməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır”, – deyə Nicat Mehtixanov qeyd edib.

Mütəxəssis əlavə edib ki, avtomobilin üçüncü şəxsin adına keçirilməsi faktının özü də ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Əgər tərəflərdən biri ümumi əmlak üzərində digər tərəfin hüquqlarını nəzərə almadan avtomobili başqa şəxsin adına keçiribsə, həmin əməliyyatın hüquqi nəticələri konkret işin hallarından asılı olaraq məhkəmədə mübahisələndirilə bilər. Lakin bunun üçün avtomobilin həqiqətən nikah dövründə ümumi vəsait hesabına əldə edildiyi və sonrakı rəsmiləşdirmənin hansı formada aparıldığı sübut olunmalıdır.

Nicat Mehtixanov sonda bildirib ki, boşanmadan sonra illər keçdikdən sonra nikah dövründə əldə edilmiş əmlakla bağlı hüquqlarını tələb etmək istəyən şəxslər məsələyə yalnız “üç il keçib-keçməyib” prizmasından yanaşmamalıdır. İddia müddətinin başlanması, onun tətbiqi, mümkün bərpa və digər prosessual məsələlər konkret vəziyyətə əsasən qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda, 18 yaşını tamamlamış övladın valideynlərin ümumi əmlakına sırf övlad olduğu üçün avtomatik pay hüququ yaranmır.

“Əsas məsələ hər bir konkret halda əmlakın nə vaxt, hansı vəsaitlə əldə edilməsi, nikahın həmin vaxt qüvvədə olub-olmaması, əmlakın sonradan kimin adına keçirilməsi və tərəfin hüququnun nə vaxt pozulduğunu bilməsidir. Bu hallar müəyyənləşdirildikdən sonra hansı tələbin məhkəməyə təqdim edilə biləcəyi barədə hüquqi mövqe formalaşdırmaq mümkündür”, – deyə vəkil əlavə edib.

Yeganə