Niyə elmi təcrübələrdə məhz siçanlardan istifadə olunur? 

Heç düşünmüsünüzmü ki, laboratoriyalarda aparılan saysız-hesabsız tibbi və genetik araşdırmalarda niyə məhz siçanlardan bu qədər geniş istifadə olunur? İlk baxışdan insanla laboratoriya siçanı arasında böyük fərq var. Biri insan, digəri isə kiçik ölçülü gəmiricidir. Lakin elmi baxımdan məsələ xarici görünüşdən tamamilə fərqlidir. Siçanlar insan biologiyasını öyrənmək üçün ən çox istifadə olunan model orqanizmlərdən biridir və bunun əsas səbəblərindən biri onların genetik, fizioloji və bioloji xüsusiyyətlərinin insanlarla bir sıra mühüm oxşarlıqlar təşkil etməsidir. NIH də heyvan modellərinin seçilməsində insanla anatomik, fizioloji və genetik oxşarlıqların mühüm meyar olduğunu bildirir.

Citypost.az-ın məlumatına görə, insan və siçan genomlarının müqayisəsi göstərir ki, hər iki növdə çox böyük sayda ortaq gen mövcuddur. ABŞ Milli İnsan Genomu Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, siçan və insanlarda demək olar ki, eyni gen dəsti mövcuddur və öyrənilmiş minlərlə genin çox böyük hissəsinin hər iki növdə qarşılığı müəyyən edilib. Protein kodlayan DNT bölgələrində isə siçan və insan ardıcıllıqları orta hesabla təxminən 85 faiz eynilik göstərir. Buna görə “siçanın DNT-si 95 faiz insana bənzəyir” ifadəsi tam genom üçün sadə və dəqiq formulasiya deyil; 95 faiz rəqəmi daha çox ortaq genlərlə bağlı ifadələrdə işlədilir. Bəs bu oxşarlıq alimlərə nə verir? Əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, siçanlarda insan xəstəliklərinin müəyyən bioloji mexanizmlərini araşdırmaq mümkündür. Xərçəng, diabet, piylənmə, immun sistemi xəstəlikləri, nevroloji problemlər və bir sıra genetik xəstəliklərin mexanizmləri üzərində aparılan tədqiqatlarda siçan modellərindən istifadə edilir. Alimlər müəyyən genin funksiyasını dəyişdirərək həmin dəyişiklik nəticəsində orqanizmdə hansı proseslərin baş verdiyini müşahidə edə bilirlər.

Siçanların başqa mühüm üstünlüyü onların genetikasının laboratoriya şəraitində nisbətən asan dəyişdirilə bilməsidir. Alimlər müəyyən genləri söndürə, aktivləşdirə və ya dəyişdirə bilirlər. Beləliklə, insanlarda müəyyən xəstəliyə səbəb olan genetik dəyişikliklərin siçan modelində necə nəticə verdiyi araşdırılır. “Knockout” və “knock-in” kimi genetik yanaşmalar məhz bu məqsədlə istifadə olunur. Bəzi hallarda siçanın genomuna insan geninin müəyyən variantı daxil edilir və həmin genin funksiyası canlı orqanizmdə öyrənilir.Bu üsullar xüsusilə irsi xəstəliklərin araşdırılmasında əhəmiyyətlidir. Məsələn, insanlarda müəyyən genin mutasiyası xəstəliyə səbəb olursa, alimlər həmin mutasiyanın analoqunu laboratoriya siçanında yaradaraq xəstəliyin hansı mexanizmlə inkişaf etdiyini müşahidə edə bilirlər. Daha sonra müxtəlif müalicə üsullarının həmin mexanizmə təsir edib-etmədiyi araşdırılır. Bu, insan üzərində sınaq aparmazdan əvvəl xəstəlik mexanizmləri və mümkün müalicə yanaşmaları haqqında ilkin məlumat əldə etməyə imkan verir.

Siçanların seçilməsinin səbəbi yalnız genetika da deyil. Onlar kiçik ölçülüdür, laboratoriyada saxlanılması nisbətən asandır, sürətlə çoxalır və nəsillər arasında genetik dəyişiklikləri daha qısa müddətdə müşahidə etmək mümkündür. Bundan başqa, müxtəlif xüsusiyyətlərə malik çoxsaylı siçan ştammları mövcuddur. Bu da alimlərə konkret elmi sual üçün daha uyğun model seçmək imkanı verir. Məhz buna görə yeni dərmanların və müalicə yanaşmalarının hazırlanması prosesində heyvan modelləri müəyyən mərhələlərdə istifadə oluna bilər. Lakin burada vacib bir məqam var: siçan üzərində müsbət nəticə alınması həmin müalicənin insanlarda mütləq eyni nəticəni verəcəyi anlamına gəlmir. İnsan və siçan arasında ciddi bioloji fərqlər də mövcuddur. Elmi ədəbiyyatda siçanlarda effektiv görünən bəzi müalicələrin insanlarda eyni nəticəni vermədiyi nümunələr göstərilir. Buna görə heyvan təcrübələri klinik sınaqları əvəz etmir və insanlarda istifadədən əvvəl ayrıca təhlükəsizlik və effektivlik mərhələləri tələb olunur. Elə buna görə “dərman əvvəlcə siçanda sınaqdan keçirilir, sonra insana verilir” ifadəsi də həddindən artıq sadələşdirilmiş yanaşmadır. Dərmanların hazırlanması uzun və çoxmərhələli prosesdir. Laboratoriya hüceyrələri, toxumalar, kompüter modelləri və digər eksperimental sistemlərlə yanaşı, müəyyən hallarda heyvan modellərindən də istifadə olunur. Nəticələr kifayət qədər təhlükəsizlik və effektivlik göstəriciləri verdikdə isə insanlarda klinik tədqiqat mərhələsinə keçilir.

Bəs ABŞ-da bir ildə neçə siçan elmi tədqiqatlarda istifadə olunur? Burada dəqiq rəqəm demək çətindir. Səbəb odur ki, ABŞ-da laboratoriya siçanları və siçovulların istifadəsi üzrə bütün ölkəni əhatə edən vahid, tam və açıq rəsmi statistika mövcud deyil. 2021-ci ildə “Scientific Reports” jurnalında dərc edilən araşdırmada müəllif müxtəlif məlumatlardan istifadə edərək 2017–2018-ci illər üçün ABŞ-da təxminən 111,5 milyon siçan və siçovulun istifadə oluna biləcəyini hesablayıb. Lakin bu rəqəm birbaşa dövlət statistikasından deyil, ekstrapolyasiya edilmiş elmi təxmindən əldə olunub. Daha yeni baytarlıq mənbələrində isə ABŞ-da hər il təxminən 25–30 milyon siçan və siçovulun tədqiqatlarda istifadə edildiyi barədə qiymətləndirmələrə istinad olunur. Bu fərqin özü göstərir ki, “ABŞ-da dəqiq olaraq 11 milyon siçan istifadə olunur” demək düzgün olmaz. Rəqəmlər hesablama metodundan və hansı heyvanların statistikaya daxil edilməsindən asılı olaraq ciddi şəkildə dəyişir.

Bütün bunların arxasında isə başqa bir mühüm məsələ dayanır: heyvanların elmi tədqiqatlarda istifadəsi etik müzakirələrə səbəb olur. Alimlər bir tərəfdən insan xəstəliklərinin mexanizmlərini öyrənmək və yeni müalicə üsulları hazırlamaq üçün heyvan modellərindən istifadə edirlər, digər tərəfdən isə heyvanların ağrı və stress yaşamaması, onların sayının mümkün qədər azaldılması və alternativ metodların inkişaf etdirilməsi mühüm prinsip hesab olunur. NIH də heyvanlarla aparılan tədqiqatlarda onların rifahının qorunmasının elmi nəticələrin keyfiyyəti ilə əlaqəli olduğunu vurğulayır.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Müasir elm də bu səbəbdən yalnız heyvan təcrübələrinə bağlı qalmamağa çalışır. İnsan hüceyrələrindən hazırlanmış orqanoidlər, “organ-on-a-chip” texnologiyaları, kompüter modelləri və digər alternativ metodlar inkişaf edir. Lakin bu üsulların hər biri canlı orqanizmdə baş verən bütün prosesləri tam şəkildə əvəz edə bilmir. Buna görə hazırda müxtəlif metodların bir-birini tamamlaması elmi tədqiqatların mühüm istiqamətlərindən biridir. Siçanların genetikasına insan genlərinin əlavə edilməsi isə artıq elmi fantastika deyil. Genetik mühəndislik texnologiyalarının inkişafı nəticəsində alimlər müəyyən insan genlərini siçan modellərində araşdırmaq, xəstəliklə əlaqəli mutasiyaları təqlid etmək və onların orqanizmdə yaratdığı dəyişiklikləri müşahidə etmək imkanına malikdirlər.

Bununla belə, siçanlar insanın kiçik modeli deyil. Onlar müəyyən bioloji mexanizmləri öyrənmək üçün modeldir. İnsanla siçanın genetik və fizioloji oxşarlıqları çox böyük elmi üstünlük yaratsa da, iki növün immun sistemi, maddələr mübadiləsi, orqanizmin dərmanlara reaksiyası və xəstəliklərin inkişaf mexanizmləri arasında mühüm fərqlər də var. Buna görə alimlər siçan üzərində əldə edilən nəticələri ehtiyatla şərh edir və onları digər tədqiqatlarla birlikdə qiymətləndirirlər.

Beləliklə, laboratoriya siçanı sadəcə təcrübə üçün seçilən kiçik bir gəmirici deyil. O, onilliklər ərzində genetika, fiziologiya, immunologiya, xərçəng, diabet və digər xəstəliklərin öyrənilməsində mühüm modelə çevrilib. Onun kiçik ölçüsü, sürətli çoxalması, genetik manipulyasiyalara uyğunluğu və insanla ortaq bioloji xüsusiyyətləri alimlər üçün böyük tədqiqat imkanları yaradır.Ancaq bu elmi imkanların arxasında ciddi etik məsuliyyət də dayanır. Buna görə müasir biologiyada əsas məqsəd yalnız daha çox heyvan üzərində təcrübə aparmaq deyil, elmi suallara cavab verərkən mümkün qədər az heyvandan istifadə etmək, onların rifahını qorumaq və alternativ üsulları inkişaf etdirməkdir. Siçanlar tibb elminin inkişafında mühüm rol oynayıblar, amma insan sağlamlığı ilə bağlı hər hansı nəticənin doğrulanması üçün yalnız heyvan modelinə deyil, çoxsaylı digər elmi mərhələlərə də ehtiyac var.

Yeganə