Amid Əliyev: “Dünya 5-dən böyükdür” tezisi yeni məna qazandı

Dünya 5-dən böyükdür” ifadəsi artıq Türkiyə Prezidentinin BMT çıxışlarında formalaşdırdığı siyasi doktrinanın əsas tezislərindən birinə çevrilib. Dünənki çıxışda isə bu tezis daha konkret məzmun aldı: məsələ yalnız Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsi deyil, veto mexanizminin özünün yenidən nəzərdən keçirilməsidir. Türkiyə prezidenti hesab edir ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış BMT strukturu XXI əsrin siyasi reallıqlarını artıq tam əks etdirmir. BMT təhlükəsizliyin qarantı rolunda öz funksiyalarını artıq lazımı şəkildə icra edə bilmir.

Burada diqqətiçəkən əsas siyasi paradoks ondan ibarətdir ki, BMT Baş Assambleyasında 190-dan çox dövlət təmsil olunur, lakin Təhlükəsizlik Şurasında beş daimi üzvün veto hüququ istənilən qərarın taleyinə həlledici təsir göstərə bilir. Ərdoğanın “190-dan çox ölkənin iradəsinin beş ölkənin istəyindən asılı olması ədalətli deyil” fikri məhz bu struktur problemini hədəfə alır.

Əslində Türkiyənin təklifinin daha maraqlı tərəfi budur. Ankara sadəcə “beşliyə daha bir neçə dövlət əlavə edilsin” demir. R.T.Ərdoğanın dünənki mesajında yeni daimi üzvlərin yaradılmasının da problemin mahiyyətini həll etməyəcəyi vurğulanır. Yəni beş dövlətin veto imtiyazını on dövlətə çatdırmaq deyil, veto üzərində qurulan qərarvermə modelinin özünü dəyişmək təklif olunur.

Bu mövqenin arxasında həm də son illərin beynəlxalq böhranları dayanır. Qəzza, Ukrayna, Sudan, Suriya və digər böhranlar BMT Təhlükəsizlik Şurasının böyük güclər arasında fikir ayrılıqları səbəbindən effektiv qərar qəbul etmək imkanlarının məhdud olduğunu bir daha göstərib. Ərdoğan da çıxışında son bir ildə 60-dan çox münaqişə və müharibənin yaşandığını, beynəlxalq sistemə inamın ciddi sınaqdan keçdiyini bildirib. Lakin burada mühüm siyasi reallıq var. BMT islahatı yalnız siyasi çağırışla həyata keçirilə biləcək proses deyil. Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin veto hüququ BMT Nizamnaməsinin fundamental mexanizmlərindən biridir və həmin mexanizmin dəyişdirilməsi özü də çox mürəkkəb institusional proses tələb edir. Üstəlik, mövcud beşliyin öz maraqları da bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir.

Bunun bariz əlaməti dünən Rusiyanın reaksiyasında da göründü. Moskva Təhlükəsizlik Şurasının genişləndirilməsini mümkün variant kimi dəstəkləsə də, veto hüququnun saxlanmasını müdafiə etdi. Beləliklə, Ankara ilə Moskvanın “islahat lazımdır” fikrində müəyyən yaxınlığı olsa da, islahatın məzmunu məsələsində mövqelər ciddi şəkildə ayrılır.

R.T.Ərdoğanın çıxışını Qəzza məsələsindən ayrıca düşünmək də mümkün deyil. 🇹🇷Türkiyə Prezidenti BMT-də Fələstin məsələsini Təhlükəsizlik Şurasının mövcud strukturunun effektivliyinə dair əsas nümunələrdən biri kimi təqdim etdi və Fələstin dövlətini tanımayan ölkələri mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə çağırdı. Beləliklə, Ankara üçün BMT islahatı abstrakt institusional məsələ deyil, Qəzza, Fələstin və ümumilikdə qlobal Cənubun beynəlxalq qərarvermədə daha çox təmsil olunması ilə əlaqələndirilir.

Bu baxımdan “Dünya 5-dən böyükdür” ifadəsinin ikinci siyasi mənası da ortaya çıxır. 🇹🇷Türkiyə özünü yalnız regional dövlət kimi deyil, qlobal idarəetmə sisteminin necə qurulmalı olduğu barədə söz deyən aktor kimi təqdim edir. Ankara BMT islahatını Qlobal Cənubun, orta güclərin və əhalisinin böyük hissəsini təşkil edən dövlətlərin beynəlxalq qərarvermədə daha çox rol alması kontekstində gündəmə gətirir.

Bununla belə, bu ideyanın qarşısında ciddi sual qalır: veto hüququ aradan qaldırılsa, onun yerinə hansı qərarvermə mexanizmi gələcək? Sadəcə üzvlərin sayını artırmaq beynəlxalq konsensus problemini həll edəcəkmi? Böyük dövlətlərin təhlükəsizlik maraqları ilə daha geniş beynəlxalq təmsilçilik arasında balans necə qurulacaq? Türkiyənin təklifinin real siyasi nəticəsi məhz bu suallara veriləcək cavabdan asılı olacaq.

Nəticədə isə dünənki çıxışın əsas mesajını bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar, Türkiyə mövcud beynəlxalq sistemin yalnız daha çox dövlət əlavə edilməklə deyil, qərarvermə fəlsəfəsinin dəyişdirilməsi ilə yenilənməsini təklif edir. Bu isə BMT daxilində sadə texniki islahatdan daha böyük, dünya siyasətində güc bölgüsünün yenidən müzakirəyə çıxarılması deməkdir.

Türkiyə prezidenti tərəfindən səsləndirilən bu tezisin nə dərəcədə reallaşa biləcəyindən asılı olmayaraq, bir məsələ artıq aydındır ki, XXI əsrin çoxqütblü reallığı ilə 1945-ci ildə formalaşmış beynəlxalq institutlar arasındakı uyğunsuzluq getdikcə daha açıq müzakirə olunur. Türkiyənin “Dünya 5-dən böyükdür” tezisi də məhz bu institusional boşluğun siyasi ifadəsinə çevrilib.

Amid Əliyev

Politoloq

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...