Kitab oxumaq, krossvord həll etmək beyni necə dəyişir? – maraqlı ARAŞDIRMA
Maraqlı 23 Sentyabr 2026, 09:30
374
Kitab oxumaq, tapmaca və krossvord həll etmək, yeni dil öyrənmək, musiqi alətində çalmaq kimi fəaliyyətlər gündəlik həyatımızda sadə məşğuliyyətlər kimi görünə bilər. Lakin bu fəaliyyətlərin hər biri beynin müxtəlif funksiyalarını işə salır. İnsan oxuduğu zaman məlumatı qəbul edir, yadda saxlayır, əvvəlki bilikləri ilə əlaqələndirir və diqqətini müəyyən məzmun üzərində cəmləyir. Krossvord və tapmaca həll edərkən isə yaddaşdan məlumatların çağırılması, sözlər arasında əlaqələrin qurulması, məntiqi düşünmə və problem həlli kimi proseslər eyni vaxtda işləyir.
Citypost.az xəbər verir ki, beynin yaşlandıqca necə dəyişdiyini araşdıran alimlərin son nəticələri də bu mövzuda maraqlı məlumatlar ortaya qoyub. Alman nevroalim Esther Kühn və həmkarlarının apardığı araşdırmada beynin əsas somatosensor korteksinin müxtəlif qatlarının yaşlanmaya necə reaksiya verdiyi öyrənilib. Tədqiqat 2025-ci ildə *Nature Neuroscience* jurnalında dərc olunub. Alimlər sağlam gənc və yaşlı insanlarda beynin bu hissəsini yüksək dəqiqlikli 7 Tesla MRT vasitəsilə araşdırıblar.Somatosensor korteks bədəndən gələn toxunma və digər hissi məlumatların emalında mühüm rol oynayır. Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, yaşlanma zamanı bu bölgənin bütün qatları eyni şəkildə dəyişmir. Ümumilikdə korteksdə müəyyən nazilmə müşahidə olunsa da, bu proses əsasən daha dərin qatlarla əlaqəli olub. Maraqlıdır ki, beynin xaricdən gələn sensor məlumatların qəbulunda iştirak edən IV qatı yaşlı iştirakçılarda gənclərlə müqayisədə daha qalın olub və daha çox mielinləşmə xüsusiyyəti göstərib. Bu qatdakı sensor siqnallar da yaşlı insanlarda daha nəzərəçarpan olub.
Bu nəticələr beynin yaşlanması ilə bağlı çox sadə bir təsəvvürün doğru olmadığını göstərir. Yaş artdıqca beynin bütün hissələri eyni sürətlə və eyni şəkildə zəifləməyə bilər. Bəzi qatlarda nazilmə müşahidə olunarkən, digər qatlarda struktur və funksional uyğunlaşmalar baş verə bilər. Tədqiqatçılar bunu beynin həyat boyu dəyişmək və müəyyən dərəcədə uyğunlaşmaq qabiliyyəti ilə əlaqələndirirlər.Məhz burada “istifadə et, yoxsa itir” prinsipi tez-tez gündəmə gəlir. Beyin istifadə etdikcə dəyişən və təcrübələrə uyğunlaşan mürəkkəb orqandır. İnsan ömrü boyu yeni məlumatlar öyrənir, müxtəlif bacarıqlardan istifadə edir və fərqli fəaliyyətlərlə məşğul olur. Bu proseslər beynin müxtəlif şəbəkələrinin fəaliyyət göstərməsinə və onların təcrübəyə uyğunlaşmasına şərait yarada bilər.
Məsələn, kitab oxumaq zamanı beynin yalnız görmə sistemi fəaliyyət göstərmir. İnsan əvvəlcə hərfləri və sözləri tanıyır, daha sonra onların mənasını anlayır, cümlələr arasında əlaqə qurur və oxuduğu məlumatı əvvəlki bilikləri ilə müqayisə edir. Bəzən oxuduğumuz hadisəni xatırlamaq üçün yaddaşdan əvvəlki məlumatları da çağırırıq. Buna görə mütaliə beynin bir neçə funksiyasının eyni vaxtda iştirak etdiyi mürəkkəb prosesdir.Krossvord həll etmək də oxşar şəkildə müxtəlif zehni mexanizmləri işə sala bilər. İnsan sualı oxuyur, cavabı xatırlamağa çalışır, hərflərin sayını nəzərə alır və digər sözlərlə kəsişən hərflər əsasında ehtimalları daraldır. Bu zaman yaddaş, diqqət, dil emalı və məntiqi düşünmə kimi müxtəlif proseslər birlikdə fəaliyyət göstərir. Tapmaca həll edərkən də insan qarşısına qoyulan problemin həll yolunu tapmaq üçün müxtəlif ehtimalları qiymətləndirir və əvvəlki biliklərindən istifadə edir.
Yeni dil öyrənmək də beynin aktivliyini artıran mürəkkəb fəaliyyətlərdəndir. İnsan yeni sözləri yadda saxlamalı, onların düzgün tələffüzünü öyrənməli, cümlə quruluşlarını mənimsəməli və eşitdiyi ifadələri əvvəlki bilikləri ilə əlaqələndirməlidir. Musiqi alətində çalmaq isə eşitmə, görmə, hərəkət və yaddaş sistemlərinin koordinasiyasını tələb edir.Lakin burada mühüm elmi məqamı nəzərə almaq lazımdır. Kühn və həmkarlarının araşdırması kitab oxumağın, krossvord və ya tapmaca həll etməyin konkret olaraq beynin müəyyən qatını qalınlaşdırdığını sübut etmir. Tədqiqatın əsas məqsədi yaşlanma zamanı somatosensor korteksin müxtəlif qatlarında baş verən struktur və funksional dəyişiklikləri araşdırmaq olub. Buna görə də nəticələrdən “krossvord həll edən insanların beyni daha gənc qalır” kimi birbaşa nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.
Həmçinin oxuyun
Bununla belə, araşdırma beynin yaşlanmasının passiv və eyni istiqamətli proses olmadığını göstərən mühüm məlumatlar verir. Alimlərin müşahidələrinə görə, yaşlı insanlarda beynin bəzi qatlarında dəyişikliklər baş versə də, müəyyən sahələrdə daha güclü struktur xüsusiyyətləri və sensor siqnalların qorunması müşahidə edilə bilər. Tədqiqatçılar IV qatdakı dəyişikliklərin həyat boyu təcrübə və beynin plastikliyi ilə əlaqəli ola biləcəyini də mümkün izah kimi nəzərdən keçirirlər.Beynin plastikliyi dedikdə onun təcrübə, öyrənmə və ətraf mühitin təsiri ilə müəyyən dəyişikliklərə məruz qalmaq qabiliyyəti nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyət uşaqlıq və gənclik dövrü ilə məhdudlaşmır. Yaşlılıq dövründə də beynin müəyyən səviyyədə uyğunlaşma qabiliyyəti davam edə bilər. Lakin bu qabiliyyətin gücü insandan insana dəyişir və yaşlanma prosesinə bir çox bioloji və həyat tərzi faktorları təsir göstərir.Bu baxımdan kitab oxumaq, yeni dil öyrənmək, krossvord və tapmaca həll etmək, musiqi ilə məşğul olmaq kimi fəaliyyətlər gündəlik həyatın faydalı zehni məşğuliyyətləri hesab oluna bilər. Əsas məsələ isə bunlardan hər hansı birini “beyni cavanlaşdıran möcüzəvi üsul” kimi qəbul etməməkdir. Beyin sağlamlığı yalnız bir fəaliyyətlə müəyyənləşmir.Fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu, balanslı qidalanma, sosial əlaqələrin qorunması və ürək-damar risk faktorlarının nəzarətdə saxlanılması da sağlam yaşlanma baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan yaşlandıqca həm bədənini, həm də beynini aktiv saxlamağa çalışdıqda ümumi sağlamlığın qorunmasına daha kompleks yanaşmış olur.
Beləliklə, kitab oxumaq və krossvord həll etmək sadəcə vaxt keçirmək vasitəsi deyil. Bu fəaliyyətlər zamanı beynin diqqət, yaddaş, dil, məntiq və problem həlli ilə bağlı müxtəlif funksiyaları işə düşür. Yeni elmi araşdırmalar isə göstərir ki, yaşlanma zamanı beynin bütün qatları eyni şəkildə dəyişmir və bəzi strukturlarda uyğunlaşma xüsusiyyətləri qoruna bilər. Bu da beynin həyat boyu dəyişən və ətraf mühitə uyğunlaşan mürəkkəb bir sistem olduğunu bir daha göstərir.
Yeganə
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Ördəklər suya girir, amma tükləri niyə islanmır? – Təbiətin heyrətamiz mexanizmi
Ördəklər saatlarla suda üzür, hətta suya tamamilə daxil olurlar, amma sudan çıxdıqda tüklərinin böyük hissəsi demək olar ki, quru qalır. Bəs onlar bunu necə bacarır?Citypost.az-ın məlumatına görə, bunun sirri yalnız ördəyin tüklərində deyil, həm də onun özünə qulluq davranışında gizlənir. Ördəklərin quyruğunun dibində uropigial və ya “yağ vəzi” adlanan xüsusi vəz yerləşir. Bu vəz yağlı ifrazat hazırlayır. Ördək dimdiyi ilə həmin ifrazatı götürərək tüklərinin üzərinə yayır. Bu proses “preening” adlanır və tüklərin qorunmasına, elastikliyinin saxlanmasına və suya davamlılığının qorunmasına kömək edir.Lakin maraqlı məqam budur ki, ördəyin su keçirməməsinin bütün sirrini yalnız yağla izah etmək düzgün deyil. Araşdırmalar göstərir ki, tüklərin...
23 Sentyabr 2026, 08:30
Ürək dayandıqdan sonra beyində nə baş verir? – MARAQLI ARAŞDIRMA
İnsan ürəyi dayandıqda ilk saniyələrdə beyində də fəaliyyətin dərhal və tamamilə dayandığını düşünmək intuitiv olaraq məntiqli görünə bilər. Lakin son illərdə aparılan bəzi araşdırmalar bu prosesin düşündüyümüz qədər sadə olmadığını göstərib. Alimlər ürək dayanmasından sonra beynin müəyyən müddət ərzində elektrik aktivliyi nümayiş etdirə bildiyini və bəzi hallarda bu aktivliyin yüksək tezlikli gamma dalğalarını əhatə etdiyini müşahidə ediblər.Citypost.az xəbər verir ki, bu mövzuda ən çox diqqət çəkən araşdırmalardan biri 2013-cü ildə Miçiqan Universitetinin alimlərinin siçovullar üzərində apardığı tədqiqat olub. Alimlər ürək dayanmasından sonra ilk 30 saniyə ərzində beyində sinxron gamma dalğalarının qısa müddətli yüksəlişini müşahidə ediblər. Bu aktivlik daha sonra beynin...
22 Sentyabr 2026, 10:30
Dilimiz dad bilməsəydi, həyatımız necə dəyişərdi? – Dad duyğusu haqqında maraqlı FAKTLAR
Heç düşünmüsünüzmü ki, dilimiz dadları hiss etməsəydi, gündəlik həyatımız necə olardı? Şirin, turş, duzlu, acı və digər dadları bir-birindən ayırmaq bizim üçün adi haldır. Lakin dad duyğusu olmasaydı, yediyimiz qidaların böyük hissəsini əvvəlki kimi qəbul edə bilməzdik. Yeməyin dadını müəyyənləşdirmək, qidaları seçmək və hətta bəzi potensial təhlükələri vaxtında hiss etmək xeyli çətinləşərdi.Citypost.az xəbər verir ki, dad duyğusu insanın qidalanmasında mühüm rol oynayan hisslərdən biridir. Dilin üzərində və ağız boşluğunun digər nahiyələrində yerləşən dad reseptorları qidadakı müxtəlif kimyəvi maddələri qəbul edir və bu məlumatı sinir sistemi vasitəsilə beyinə ötürür. Beyin isə həmin siqnalları emal edərək qəbul etdiyimiz qidanın hansı dada malik...
22 Sentyabr 2026, 09:30
Heyvanlar niyə gözlənilməz rəngdə doğulur?
Təbiətdə heyvanların böyük əksəriyyəti yaşadığı mühitə uyğun rəng və naxışlarla diqqət çəkir. Lakin bəzən eyni növə aid heyvanlar arasında gözlənilməz rənglərə sahib fərdlərə də rast gəlinir. Qızılı və ya qırmızımtıl rəngli bəbir, yaşıl olması gözlənilən həşəratın sarı və ya çəhrayı görünməsi, adi rəngindən fərqli lələklərə sahib pinqvin və hətta qara ayının açıq rəngli olması ilk baxışdan qeyri-adi görünsə də, bunun arxasında çox vaxt genetika dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, heyvanların xarici görünüşündə rəngin formalaşmasında piqmentlər mühüm rol oynayır. Bu piqmentlərin hansı miqdarda istehsal edilməsi, necə dəyişdirilməsi və hüceyrələrdə hansı formada yerləşdirilməsi müxtəlif genlərin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Genetik materialda baş...
22 Sentyabr 2026, 08:30
Sovet dövrünün ən çox problem yaşadan avtomobilləri – SİYAHI
Bir vaxtlar bu avtomobillərdən birinə sahib olmaq üçün insanlar illərlə pul yığır, növbəyə yazılır və bəzən avtomobili əldə etmək üçün uzun müddət gözləyirdilər. Sovet İttifaqında avtomobil sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyildi. Bir çox ailə üçün bu, böyük arzu, uzun illər davam edən gözlənti və ciddi maddi xərc demək idi. Amma maraqlısı odur ki, illərlə gözlədiyi avtomobilə nəhayət sahib olan bəzi insanlar sevincdən çox problemlə qarşılaşırdılar.Təsəvvür edin: səhər işə getmək üçün həyətə düşürsünüz, maşına minirsiniz, açarı çevirirsiniz, amma mühərrik işə düşmür. Bir dəfə cəhd edirsiniz – səs yoxdur. İkinci dəfə yoxlayırsınız – yenə nəticə yoxdur. Üçüncü dəfə açarı çevirəndə isə artıq əsəblər...
21 Sentyabr 2026, 10:30
Milçəklər və böcəklər qışda hara yox olur? – Soyuq aylarda onların başına nə gəlir?
Yay aylarında demək olar ki, hər yerdə qarşımıza çıxan milçəklər, böcəklər, kəpənəklər, arılar və digər həşəratlar havalar soyuduqdan sonra sanki birdən-birə yoxa çıxırlar. Küçələrdə, parklarda, bağlarda və evlərin ətrafında əvvəlki qədər həşərat görmürük. Bu isə təbii olaraq sual yaradır: Bəs onlar qışda hara gedirlər? Əslində həşəratların böyük bir hissəsi qış gələndə yox olmur. Sadəcə soyuq şəraitə uyğunlaşaraq həyat fəaliyyətini minimuma endirir və yazın gəlişinə qədər müxtəlif yerlərdə gizlənir.Citypost.az xəbər verir ki, həşəratların qışdan necə çıxması onların növündən və yaşadıqları mühitdən asılıdır. Bəziləri torpağın altına girir, bəziləri ağacların qabıqlarının altına, yarpaq və bitki qalıqlarının arasına çəkilir, digərləri isə daşların, kötüklərin, çatların...
21 Sentyabr 2026, 09:30
