Metabolik sindrom artıq geniş yayılıb – Endokrinoloqdan AÇIQLAMA

Son illərdə artıq çəki, piylənmə, yüksək qan təzyiqi, qanda şəkərin yüksəlməsi və xolesterin mübadiləsində pozuntular kimi problemlər daha çox insanın qarşılaşdığı sağlamlıq məsələlərinə çevrilib. Bu göstəricilərin bir neçəsinin eyni şəxsdə birlikdə müşahidə olunması isə metabolik sindrom adlanan vəziyyətin yaranmasına səbəb ola bilər. Mütəxəssislər metabolik sindromu yalnız bir xəstəlik kimi deyil, gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri və 2-ci tip diabet də daxil olmaqla bir sıra ciddi problemlərin riskini artıran metabolik risk faktorlarının bir araya gəlməsi kimi qiymətləndirirlər.

Endokrinoloq Fərizə Zahirova Citypost.az-a açıqlamasında metabolik sindromun son dövrlərdə geniş rast gəlinən problemlərdən biri olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, insanlar bəzən bu vəziyyətin mövcudluğundan xəbərsiz ola bilirlər. Çünki metabolik sindromu təşkil edən göstəricilərin əksəriyyəti uzun müddət heç bir aşkar simptom yaratmaya bilər.

“Metabolik sindrom artıq çox yayılıb. Demək olar ki, bir çox ailələrdə bu sindromun ayrı-ayrı komponentləri olan şəxslərə rast gəlmək mümkündür. Bəs metabolik sindrom nədir? Onun bir neçə əsas komponenti var. Bunlardan biri acqarına qanda qlükozanın 100-dən yuxarı olmasıdır. Digər göstəricilərdən biri HDL, yəni ‘yaxşı’ xolesterinin normadan aşağı olması, trigliseridlərin yüksəlməsi, arterial təzyiqin 130/85 və daha yüksək olması və qarın nahiyəsində piylənmənin, yəni abdominal piylənmənin mövcudluğudur. Bu komponentlərdən üç və ya daha artığı bir insanda varsa, metabolik sindromdan söhbət gedə bilər”, – deyə endokrinoloq qeyd edib.

Tibbi meyarlara görə metabolik sindromun qiymətləndirilməsində beş əsas göstərici nəzərə alınır. Bunlara qarın ətrafında piylənmə, yüksək trigliserid, aşağı HDL xolesterin, yüksək qan təzyiqi və acqarına qanda şəkərin yüksəlməsi daxildir. Bu göstəricilərdən ən azı üçünün mövcudluğu metabolik sindromla uyğun gəlir. Konkret bel çevrəsi hədləri isə istifadə olunan meyarlardan, cinsdən və bəzi hallarda etnik mənsubiyyətdən asılı olaraq dəyişə bilər.Burada xüsusilə qarın nahiyəsində toplanan piylərə diqqət yetirmək lazımdır. Artıq çəki ilə qarın piylənməsi eyni anlayış deyil. Bəzi insanlarda ümumi bədən çəkisi çox yüksək olmasa da, piy toxumasının əsas hissəsi qarın ətrafında toplana bilər. Abdominal piylənmə isə insulin müqaviməti və digər metabolik risk faktorları ilə əlaqələndirilir. Buna görə yalnız tərəzidəki rəqəmə baxmaq insanın metabolik vəziyyətini tam qiymətləndirməyə imkan vermir.Metabolik sindromun digər mühüm göstəricisi qanda HDL xolesterinin aşağı olmasıdır. HDL gündəlik dildə “yaxşı xolesterin” kimi tanınır. Digər tərəfdən, trigliseridlərin yüksək olması da metabolik risk faktorlarından biridir. AHA-nın meyarlarına əsasən, trigliseridlərin 150 mg/dL və ya daha yüksək olması, kişilərdə HDL-nin 40 mg/dL-dən, qadınlarda isə 50 mg/dL-dən aşağı olması müvafiq risk meyarları hesab edilir.Qanda şəkərin yüksəlməsi də bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Acqarına qanda qlükozanın 100 mg/dL və daha yüksək olması metabolik sindromun meyarlarından biri hesab edilir. 100-125 mg/dL aralığındakı acqarına qlükoza isə eyni zamanda prediabet diapazonuna düşür. Bu isə o deməkdir ki, insan hələ 2-ci tip diabet diaqnozu almamış olsa belə, gələcək metabolik risk baxımından diqqətli olmalıdır.Arterial təzyiq də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 130/85 mm civə sütunu və daha yüksək göstəricilər metabolik sindromun meyarlarından biri kimi qəbul edilir. Lakin tək bir ölçmənin yüksək çıxması ilə insana avtomatik olaraq hipertoniya diaqnozu qoyulmur. Qan təzyiqinin qiymətləndirilməsi ölçmələrin təkrarlanması və həkim tərəfindən ümumi klinik vəziyyətin nəzərə alınmasını tələb edir.

Endokrinoloq vurğulayıb ki, metabolik sindromun əsas təhlükəsi onun bir neçə risk faktorunu eyni vaxtda bir araya gətirməsidir. Ayrı-ayrılıqda yüksək təzyiq, yüksək trigliserid, qarın piylənməsi və ya qanda şəkərin yüksəlməsi də sağlamlıq üçün əhəmiyyətli risk yaradır. Lakin bunlar birlikdə müşahidə olunduqda ürək-damar sistemi və maddələr mübadiləsi üçün ümumi risk daha da artır.

“Bəs nəyə görə metabolik sindrom mütləq diqqətdə saxlanılmalıdır və müalicə olunmalıdır? Çünki bu vəziyyət gələcəkdə miokard infarktı, insult, 2-ci tip şəkərli diabet və qaraciyərin piylənməsi kimi problemlərlə əlaqəli ola bilər. Ona görə də insan yalnız özünü yaxşı hiss etməsinə güvənməməlidir. Çünki metabolik sindromun bir çox komponenti uzun müddət heç bir ciddi əlamət vermədən davam edə bilər”, – deyə Fərizə Zahirova bildirib.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, metabolik sindromun formalaşmasında yalnız qidalanma deyil, bir sıra amillər rol oynayır. Artıq çəki və piylənmə, fiziki hərəkətsizlik, insulin müqaviməti, yaşın artması və genetik meyllilik riskin yüksəlməsinə təsir edə bilər. Buna görə problemin qarşısının alınması yalnız “az yemək” kimi sadə yanaşma ilə məhdudlaşdırılmamalıdır.Sağlam həyat tərzi metabolik sindromun idarə olunmasında əsas istiqamətlərdən biridir. Ürək üçün faydalı qidalanma modelində tərəvəz, meyvə, tam taxıllar və digər faydalı qida mənbələrinin artırılması, doymuş yağların, əlavə şəkərin və artıq duzun məhdudlaşdırılması tövsiyə olunur. Müntəzəm fiziki aktivlik də qan təzyiqi, qan şəkəri, xolesterin və çəkinin idarə olunmasına kömək edə bilər.Artıq çəkisi olan insanlarda hətta nisbətən kiçik çəki itkisi belə bəzi metabolik risk faktorlarının yaxşılaşmasına kömək edə bilər. ABŞ Milli Ürək, Ağciyər və Qan İnstitutu metabolik sindromun müalicəsində ürək-sağlam həyat tərzi dəyişikliklərini ilk mərhələdə əsas yanaşma kimi göstərir. Zərurət yarandıqda isə yüksək təzyiq, qan yağları, qanda şəkər və piylənmə kimi konkret problemlərin müalicəsi üçün dərmanlardan da istifadə edilə bilər.Burada mühüm məqam odur ki, metabolik sindromun müalicəsi bütün insanlar üçün eyni olmur. Bir şəxsdə əsas problem arterial təzyiq olduğu halda, digərində yüksək trigliserid, artıq çəki və ya qanda şəkərin yüksəlməsi daha qabarıq ola bilər. Buna görə müalicə planı fərdi şəkildə müəyyənləşdirilməli və insanın bütün risk faktorları birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Endokrinoloji nəzarətin əhəmiyyəti də məhz bundan irəli gəlir. Həkim lazım gəldikdə acqarına qlükoza, HbA1c, lipid profili, arterial təzyiq, bədən çəkisi və bel çevrəsini qiymətləndirə, yanaşı xəstəliklər və digər risk faktorlarını nəzərə ala bilər. Metabolik risklər bir-biri ilə əlaqəli olduğundan, yalnız bir göstəricini normallaşdırmağa çalışmaq əvəzinə ümumi vəziyyətə kompleks yanaşmaq daha məqsədəuyğundur.2026-cı ildə Amerika Ürək Assosiasiyası və digər peşəkar qurumların yayımladığı ürək-damar-böyrək-metabolik sindromla bağlı yeni yanaşmalarda da artıq çəki, prediabet, yüksək təzyiq, yüksək trigliserid, diabet, böyrək və ürək-damar problemlərinin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə qiymətləndirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanır. Bu yanaşmada məqsəd yalnız xəstəlik yarandıqdan sonra müalicə aparmaq deyil, risk faktorlarını daha erkən mərhələdə müəyyənləşdirmək və onların ağırlaşmasının qarşısını almaqdır.Metabolik sindromun qarşısının alınmasında yuxu və stressin idarə olunması da ümumi sağlam həyat tərzinin bir hissəsi kimi nəzərə alınır. Müntəzəm hərəkət, balanslı qidalanma, sağlam çəkinin qorunması və siqaretdən uzaq durmaq ürək-damar və metabolik risklərin azaldılmasına kömək edən əsas addımlardandır.

Mütəxəssis hesab edir ki, insanlar analiz nəticələrində yalnız “şəkərim normaldır” və ya “təzyiqim bəzən yüksəlir” kimi ayrı-ayrı göstəricilərə diqqət etməklə kifayətlənməməlidirlər. Qanda şəkər, xolesterin fraksiyaları, trigliseridlər, arterial təzyiq, çəki və bel çevrəsi birlikdə qiymətləndirildikdə insanın metabolik vəziyyəti barədə daha dolğun təsəvvür yaranır.

“Əsas məqsəd metabolik sindromun ağırlaşmasını gözləməməkdir. Sağlam həyat tərzi, düzgün qidalanma, fiziki aktivlik və mütəmadi tibbi nəzarət burada çox vacibdir. Əgər insanda bir neçə risk faktoru artıq formalaşıbsa, endokrinoloq tərəfindən qiymətləndirilməli və lazım gəldikdə müalicə aparılmalıdır. İnsan özbaşına dərman qəbul etməməli, xüsusilə şəkər, xolesterin və təzyiq göstəricilərinə uyğun müalicəni həkimlə müəyyənləşdirməlidir”, – deyə endokrinoloq Fərizə Zahirova əlavə edib.

Beləliklə, metabolik sindromu yalnız artıq çəki problemi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qarın piylənməsi, yüksək trigliserid, aşağı HDL, yüksək qan təzyiqi və qanda şəkərin yüksəlməsi bir araya gəldikdə insanın gələcək sağlamlığı üçün daha ciddi risk mənzərəsi yarana bilər. Bu göstəricilərdən üçünün və ya daha çoxunun mövcudluğu metabolik sindrom baxımından həkim qiymətləndirməsini tələb edir. Erkən mərhələdə risk faktorlarının müəyyənləşdirilməsi, həyat tərzinin dəyişdirilməsi və lazım gəldikdə tibbi müalicənin başlanması ürək-damar xəstəlikləri və 2-ci tip diabet kimi ağırlaşmaların riskinin azaldılmasına kömək edə bilər.