Su yaddaşı həqiqətən mövcuddurmu? – Suyun keçmişini “xatırlaması” ilə bağlı MÜBAHİSƏ
Maraqlı 23 Sentyabr 2026, 10:30
442
Su həyatımızın ən adi və eyni zamanda ən sirli maddələrindən biridir. Onu içirik, yemək hazırlayırıq, təbiətdə müşahidə edirik və insan orqanizminin böyük hissəsinin sudan ibarət olduğunu bilirik. Lakin illərdir elmi və populyar mühitdə başqa bir iddia da müzakirə olunur: su əvvəllər təmasda olduğu maddələr haqqında məlumatı yadda saxlaya bilərmi?
Citypost.az xəbər verir ki, “Su yaddaşı” adlandırılan nəzəriyyəyə görə, su müəyyən maddə ilə təmasda olduqdan və həmin maddə sonradan çoxsaylı seyreltmələrlə artıq məhlulda fiziki olaraq qalmadıqdan sonra belə, onun xüsusiyyətləri haqqında bir növ “iz” saxlaya bilər. Bu fikir xüsusilə homeopatiya ilə bağlı müzakirələrdə geniş yayılıb. Lakin burada mühüm məqam var: bu günə qədər suyun əvvəlki maddələrin spesifik xüsusiyyətlərini belə şəkildə saxladığını göstərən möhkəm və təkrarolunan elmi sübut yoxdur.“Su yaddaşı” mübahisəsinin ən məşhur epizodlarından biri 1988-ci ildə fransız immunoloq Jacques Benveniste və həmkarlarının apardığı araşdırma ilə bağlıdır. Tədqiqatçılar yüksək dərəcədə seyreldilmiş məhlulların, artıq ilkin maddədən heç bir molekulun qalmadığı ehtimal edilən vəziyyətdə belə, bioloji təsir göstərə bildiyini iddia etmişdilər. Bu nəticə o dövr üçün olduqca qeyri-adi idi və homeopatiyanın əsas iddialarından birinə mümkün elmi izah kimi təqdim olunmağa başladı.
Araşdırmanın dərc olunduğu *Nature* jurnalı isə nəticələrə ciddi ehtiyatla yanaşdı. Jurnalın redaksiyası məqalə ilə bağlı xüsusi qeyd yayımladı və nəticələrin müstəqil şəkildə təkrarlanmasının vacibliyini vurğuladı. Sonrakı yoxlamalarda Benveniste laboratoriyasındakı təcrübələr yenidən sınaqdan keçirildi. Nəticələr ilkin iddianı etibarlı şəkildə təsdiqləmədi və digər tədqiqat qrupları da eyni effekti ardıcıl şəkildə təkrarlaya bilmədi. *Nature* sonradan yazırdı ki, nəzarətli şəraitdə aparılan təkrar təcrübələr ilkin nəticələri təsdiqləməyib.Məhz təkrarlana bilmə problemi elmdə olduqca vacib məsələdir. Bir təcrübənin maraqlı nəticə verməsi həmin nəticənin avtomatik olaraq elmi həqiqətə çevrilməsi demək deyil. Nəticə başqa laboratoriyalarda, mümkün qədər eyni metodologiya ilə təkrarlandıqda və oxşar nəticələr alındıqda onun etibarlılığı artır. “Su yaddaşı” ilə bağlı əsas problem də məhz bu nöqtədə ortaya çıxır.Bəzən isə “su yaddaşı” anlayışı suyun xarici təsirlərə ümumiyyətlə reaksiya verməsi faktı ilə qarışdırılır. Əslində suyun temperatur, təzyiq, həll olmuş maddələr, elektrik və digər fiziki-kimyəvi şərtlərə cavab verməsi tamamilə normal elmi hadisədir. Su molekulları hidrogen rabitələri vasitəsilə dinamik şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olur və bu əlaqələr çox qısa zaman intervallarında yaranıb pozula bilər. Lakin bundan suyun müəyyən bir maddənin “məlumatını” uzun müddət saxlaması və sonradan həmin maddənin təsirini təkrarlaması nəticəsini çıxarmaq olmaz.
“Su yaddaşı” mövzusunu daha da məşhurlaşdıran şəxslərdən biri isə yapon müəllif Masaru Emoto olub. O, suyun müxtəlif sözlərə, musiqiyə, şəkillərə və hətta insanların niyyət və düşüncələrinə məruz qaldıqdan sonra dondurulduqda fərqli kristal formaları yaratdığını iddia edib. Onun təqdim etdiyi fotolarda müsbət sözlərlə əlaqələndirilən su kristallarının daha simmetrik və estetik, mənfi sözlərlə əlaqələndirilənlərin isə daha nizamsız göründüyü göstərilirdi.Bu fotolar internetdə və sosial şəbəkələrdə geniş yayılsa da, onların suyun insan sözlərini və emosiyalarını “anladığını” və buna uyğun molekulyar quruluş dəyişdirdiyini sübut etdiyi qəbul edilmir. Su kristallarının formalaşmasına temperatur, çirklənmə, donma sürəti, nümunənin tərkibi və digər fiziki amillər təsir edə bilər. Buna görə müxtəlif kristalların fotoşəkillərinin müqayisəsi əsasında suyun müsbət və mənfi sözləri ayırd etdiyi nəticəsinə gəlmək elmi baxımdan kifayət deyil.
Bununla belə, Emoto ilə əlaqəli bəzi təcrübələrdə nəzarətli şərtlərdən istifadə edildiyi və müəyyən fərqlərin müşahidə olunduğu da iddia edilib. Məsələn, 2006-cı ildə dərc olunan bir pilot araşdırmada “niyyətlə təsir edilmiş” su ilə nəzarət nümunələrindən alınan buz kristallarının estetik qiymətləndirilməsi arasında fərq bildirilib. Lakin bu, suyun sözləri və ya insan düşüncələrini yadda saxladığını sübut edən ümumi qəbul edilmiş mexanizm yaratmır və belə nəticələrin müstəqil, genişmiqyaslı və ardıcıl şəkildə təkrarlanması məsələsi açıq qalır.Burada başqa bir mühüm məqam da var. Su həqiqətən struktur baxımından tamamilə statik maddə deyil. Onun molekulları arasında hidrogen rabitələri daim yaranır və pozulur. Bu səbəbdən suyun müxtəlif fiziki və kimyəvi şərtlərdə fərqli davranış göstərməsi normaldır. Ancaq bu dinamik quruluşu “su qarşılaşdığı hər maddənin məlumatını yadda saxlayır” kimi şərh etmək elmi baxımdan əsaslandırılmış nəticə deyil.Məhz buna görə “su yaddaşı həqiqətdir” demək də, mövzunu heç bir araşdırma aparılmamış sadə bir əfsanə kimi təqdim etmək də düzgün yanaşma olmaz. Mövzu ilə bağlı müxtəlif təcrübələr aparılıb və bəzi tədqiqatçılar müəyyən nəticələr əldə etdiklərini bildiriblər. Lakin əsas sual həmin nəticələrin müstəqil laboratoriyalarda nə dərəcədə etibarlı və təkrarolunan olmasıdır. Hazırkı elmi mənzərədə suyun əvvəllər təmasda olduğu spesifik maddələrin məlumatını saxlaması və sonradan həmin məlumatı bioloji təsir formasında ötürməsi üçün inandırıcı fiziki sübut mövcud deyil.
Həmçinin oxuyun
Beləliklə, suyun “yaddaşı” ideyası elm tarixində ən çox müzakirə olunan qeyri-adi iddialardan biri olaraq qalır. 1988-ci ildə Jacques Benveniste ilə başlayan mübahisə homeopatiya, yüksək dərəcədə seyreltmə və suyun molekulyar quruluşu ilə bağlı ciddi elmi müzakirələrə səbəb oldu. Sonrakı təkrar təcrübələrin ilkin nəticələri təsdiqləməməsi isə iddianın elmi qəbulunu əngəllədi. Masaru Emotonun su kristalları ilə bağlı məşhur təcrübələri də böyük ictimai maraq doğursa da, suyun sözləri, düşüncələri və emosiyaları “yadda saxladığını” təsdiqləyən möhkəm elmi dəlil ortaya qoymayıb. Bu səbəbdən bu gün üçün ən düzgün ifadə belədir: suyun xüsusi mənada “yaddaşa” sahib olduğu elmi cəhətdən sübut edilməyib.Su, əlbəttə, ətraf mühitin fiziki və kimyəvi təsirlərinə həssas olan mürəkkəb maddədir. Lakin bu xüsusiyyət onun keçmişdə təmasda olduğu maddələrin məlumatını uzun müddət saxladığı mənasına gəlmir.“Su yaddaşı” ideyasının maraqlı görünməsinin səbəbi də məhz budur: gündəlik həyatda son dərəcə adi görünən suyun molekulyar dünyası hələ də elm üçün araşdırılan mürəkkəb proseslərlə zəngindir. Ancaq maraqlı hipotezlə elmi cəhətdən təsdiqlənmiş faktı bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Kitab oxumaq, krossvord həll etmək beyni necə dəyişir? – maraqlı ARAŞDIRMA
Kitab oxumaq, tapmaca və krossvord həll etmək, yeni dil öyrənmək, musiqi alətində çalmaq kimi fəaliyyətlər gündəlik həyatımızda sadə məşğuliyyətlər kimi görünə bilər. Lakin bu fəaliyyətlərin hər biri beynin müxtəlif funksiyalarını işə salır. İnsan oxuduğu zaman məlumatı qəbul edir, yadda saxlayır, əvvəlki bilikləri ilə əlaqələndirir və diqqətini müəyyən məzmun üzərində cəmləyir. Krossvord və tapmaca həll edərkən isə yaddaşdan məlumatların çağırılması, sözlər arasında əlaqələrin qurulması, məntiqi düşünmə və problem həlli kimi proseslər eyni vaxtda işləyir.Citypost.az xəbər verir ki, beynin yaşlandıqca necə dəyişdiyini araşdıran alimlərin son nəticələri də bu mövzuda maraqlı məlumatlar ortaya qoyub. Alman nevroalim Esther Kühn və həmkarlarının apardığı araşdırmada beynin...
23 Sentyabr 2026, 09:30
Ördəklər suya girir, amma tükləri niyə islanmır? – Təbiətin heyrətamiz mexanizmi
Ördəklər saatlarla suda üzür, hətta suya tamamilə daxil olurlar, amma sudan çıxdıqda tüklərinin böyük hissəsi demək olar ki, quru qalır. Bəs onlar bunu necə bacarır?Citypost.az-ın məlumatına görə, bunun sirri yalnız ördəyin tüklərində deyil, həm də onun özünə qulluq davranışında gizlənir. Ördəklərin quyruğunun dibində uropigial və ya “yağ vəzi” adlanan xüsusi vəz yerləşir. Bu vəz yağlı ifrazat hazırlayır. Ördək dimdiyi ilə həmin ifrazatı götürərək tüklərinin üzərinə yayır. Bu proses “preening” adlanır və tüklərin qorunmasına, elastikliyinin saxlanmasına və suya davamlılığının qorunmasına kömək edir.Lakin maraqlı məqam budur ki, ördəyin su keçirməməsinin bütün sirrini yalnız yağla izah etmək düzgün deyil. Araşdırmalar göstərir ki, tüklərin...
23 Sentyabr 2026, 08:30
Ürək dayandıqdan sonra beyində nə baş verir? – MARAQLI ARAŞDIRMA
İnsan ürəyi dayandıqda ilk saniyələrdə beyində də fəaliyyətin dərhal və tamamilə dayandığını düşünmək intuitiv olaraq məntiqli görünə bilər. Lakin son illərdə aparılan bəzi araşdırmalar bu prosesin düşündüyümüz qədər sadə olmadığını göstərib. Alimlər ürək dayanmasından sonra beynin müəyyən müddət ərzində elektrik aktivliyi nümayiş etdirə bildiyini və bəzi hallarda bu aktivliyin yüksək tezlikli gamma dalğalarını əhatə etdiyini müşahidə ediblər.Citypost.az xəbər verir ki, bu mövzuda ən çox diqqət çəkən araşdırmalardan biri 2013-cü ildə Miçiqan Universitetinin alimlərinin siçovullar üzərində apardığı tədqiqat olub. Alimlər ürək dayanmasından sonra ilk 30 saniyə ərzində beyində sinxron gamma dalğalarının qısa müddətli yüksəlişini müşahidə ediblər. Bu aktivlik daha sonra beynin...
22 Sentyabr 2026, 10:30
Dilimiz dad bilməsəydi, həyatımız necə dəyişərdi? – Dad duyğusu haqqında maraqlı FAKTLAR
Heç düşünmüsünüzmü ki, dilimiz dadları hiss etməsəydi, gündəlik həyatımız necə olardı? Şirin, turş, duzlu, acı və digər dadları bir-birindən ayırmaq bizim üçün adi haldır. Lakin dad duyğusu olmasaydı, yediyimiz qidaların böyük hissəsini əvvəlki kimi qəbul edə bilməzdik. Yeməyin dadını müəyyənləşdirmək, qidaları seçmək və hətta bəzi potensial təhlükələri vaxtında hiss etmək xeyli çətinləşərdi.Citypost.az xəbər verir ki, dad duyğusu insanın qidalanmasında mühüm rol oynayan hisslərdən biridir. Dilin üzərində və ağız boşluğunun digər nahiyələrində yerləşən dad reseptorları qidadakı müxtəlif kimyəvi maddələri qəbul edir və bu məlumatı sinir sistemi vasitəsilə beyinə ötürür. Beyin isə həmin siqnalları emal edərək qəbul etdiyimiz qidanın hansı dada malik...
22 Sentyabr 2026, 09:30
Heyvanlar niyə gözlənilməz rəngdə doğulur?
Təbiətdə heyvanların böyük əksəriyyəti yaşadığı mühitə uyğun rəng və naxışlarla diqqət çəkir. Lakin bəzən eyni növə aid heyvanlar arasında gözlənilməz rənglərə sahib fərdlərə də rast gəlinir. Qızılı və ya qırmızımtıl rəngli bəbir, yaşıl olması gözlənilən həşəratın sarı və ya çəhrayı görünməsi, adi rəngindən fərqli lələklərə sahib pinqvin və hətta qara ayının açıq rəngli olması ilk baxışdan qeyri-adi görünsə də, bunun arxasında çox vaxt genetika dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, heyvanların xarici görünüşündə rəngin formalaşmasında piqmentlər mühüm rol oynayır. Bu piqmentlərin hansı miqdarda istehsal edilməsi, necə dəyişdirilməsi və hüceyrələrdə hansı formada yerləşdirilməsi müxtəlif genlərin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Genetik materialda baş...
22 Sentyabr 2026, 08:30
Sovet dövrünün ən çox problem yaşadan avtomobilləri – SİYAHI
Bir vaxtlar bu avtomobillərdən birinə sahib olmaq üçün insanlar illərlə pul yığır, növbəyə yazılır və bəzən avtomobili əldə etmək üçün uzun müddət gözləyirdilər. Sovet İttifaqında avtomobil sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyildi. Bir çox ailə üçün bu, böyük arzu, uzun illər davam edən gözlənti və ciddi maddi xərc demək idi. Amma maraqlısı odur ki, illərlə gözlədiyi avtomobilə nəhayət sahib olan bəzi insanlar sevincdən çox problemlə qarşılaşırdılar.Təsəvvür edin: səhər işə getmək üçün həyətə düşürsünüz, maşına minirsiniz, açarı çevirirsiniz, amma mühərrik işə düşmür. Bir dəfə cəhd edirsiniz – səs yoxdur. İkinci dəfə yoxlayırsınız – yenə nəticə yoxdur. Üçüncü dəfə açarı çevirəndə isə artıq əsəblər...
21 Sentyabr 2026, 10:30
