Özünü partladaraq koloniyasını qoruyan qarışqa

Təbiətdə sağ qalmaq uğrunda mübarizə bəzən o qədər qeyri-adi formalarda baş verir ki, insan bunu ilk eşidəndə inanmaqda çətinlik çəkir. Elə canlılar var ki, təhlükə qarşısında qaçmır, gizlənmir və hətta özünü müdafiə etmək üçün rəqibinə hücum da etmir. Bunun əvəzinə öz bədənini məhv edərək koloniyasının digər üzvlərini qorumağa çalışır. “Partlayan qarışqalar” kimi tanınan bəzi qarışqa növlərinin davranışı məhz belə heyrətamiz nümunələrdəndir.

Citypost.az xəbər verir ki, bu qarışqalar əsasən Cənub-Şərqi Asiyanın tropik meşələrində yaşayan Colobopsis cinsinin müəyyən növləridir. Onların ən maraqlı xüsusiyyəti təhlükə zamanı istifadə etdikləri qeyri-adi müdafiə mexanizmidir. Elmi ədəbiyyatda bu davranış autotizis adlanır. Sadə dillə desək, qarışqa təhlükə ilə qarşılaşdıqda öz bədənini könüllü şəkildə parçalayaraq yapışqan və qıcıqlandırıcı kimyəvi ifrazatı rəqibin üzərinə yayır.Burada söhbət əsl mənada partlayıcı maddədən və ya bombaya bənzər mexanizmdən getmir. Qarışqanın bədənində xüsusi vəzilər tərəfindən hazırlanaraq toplanan yapışqan maddə onun müdafiə sisteminin bir hissəsidir. Təhlükə yarandıqda işçi qarışqa qarın nahiyəsindəki əzələləri güclü şəkildə yığır. Nəticədə bədənin xarici örtüyü cırılır və həmin kimyəvi maddə xaricə yayılır. Bu proses qarışqanın öz ölümü ilə nəticələnir.Ən maraqlı məqam isə ifraz olunan maddənin xüsusiyyətləridir. Bu sekret sadəcə maye deyil. O, yapışqan və qıcıqlandırıcı xüsusiyyətlərə malikdir. Qarışqanın üzərinə yayıldıqdan sonra rəqibin hərəkət imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilər. Elmi müşahidələrdə bu maddənin hücum edən digər qarışqaları və bəzi digər buğumayaqlı canlıları hərəkətsizləşdirdiyi və nəticədə onların ölməsinə səbəb ola bildiyi göstərilib.

Yəni qarışqa təhlükəni dəf etmək üçün öz həyatını qurban verir. Bu, fərdi canlı üçün ölüm demək olsa da, koloniyanın digər üzvlərinin qorunmasına xidmət edə bilər. Sosial həşəratlarda fərdi davranışın koloniyanın ümumi müdafiəsi ilə əlaqələndiyi belə mexanizmlər təkamül və davranış ekologiyası baxımından xüsusi maraq doğurur. Tədqiqatçılar bu davranışı məhz “özünüqurbanvermə” və ya “suicidal altruism” anlayışları ilə əlaqələndirirlər.Bu davranışın necə baş verdiyi də olduqca maraqlıdır. Təhlükə zamanı işçi qarışqa qarın nahiyəsini gərərək bədəninin həmin hissəsində təzyiq yaradır. Təzyiq artdıqca bədən örtüyü müəyyən bir nahiyədən parçalanır və daxildə yerləşən vəzlərin ifrazatı xaricə çıxır. Beləliklə, qarışqanın “partlaması” kimi görünən hadisə əslində onun öz bədənini mexaniki şəkildə parçalayaraq müdafiə maddəsini düşmənə qarşı istifadə etməsidir.

Maraqlıdır ki, bu müdafiə mexanizmi bütün qarışqalara xas deyil. “Partlayan qarışqa” ifadəsi müəyyən növlərin qeyri-adi davranışını təsvir etmək üçün istifadə olunur. Xüsusilə Colobopsis cylindrica qrupuna daxil olan bəzi növlər bu xüsusiyyətlə tanınır. Tədqiqatlarda Borneo, Malayziya və Taylandda yaşayan növlər arasında belə davranış müşahidə edilib.

Məsələn, Colobopsis explodens adlı növ bu davranışın öyrənilməsi üçün əsas modellərdən biri hesab olunur. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, bu növün işçi qarışqaları təhlükə zamanı qarın nahiyələrini yığaraq bədənlərini parçalaya və yapışqan, qıcıqlandırıcı ifrazatı rəqibin üzərinə buraxa bilirlər. Təcrübələrdə belə hücumların həm müdafiə edən qarışqanın, həm də bəzi hallarda qarşı tərəfin ölümü ilə nəticələndiyi müşahidə olunub.Bu maddənin tərkibi də alimlərin diqqətini çəkib. Araşdırmalarda onun müxtəlif kimyəvi birləşmələrdən ibarət olduğu və bəzi komponentlərin müdafiə funksiyasında rol oynaya biləcəyi göstərilib. Maddənin yapışqan olması xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki rəqibin bədəninə yayıldıqda onun hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırır. Beləliklə, qarışqa özünü qurban versə də, hücum edən canlı üçün mübarizəni davam etdirməyi çətinləşdirir.Təbiətdə belə davranış ilk baxışdan qəddar görünə bilər. Lakin biologiya baxımından burada fərdi canlı ilə koloniya arasındakı münasibət ön plana çıxır. Qarışqa koloniyası çoxsaylı fərdlərdən ibarət mürəkkəb sosial sistemdir. Ayrı-ayrı işçi qarışqaların əsas funksiyalarından biri koloniyanın müdafiəsində iştirak etməkdir. Buna görə də bir fərdin ölümü digər çoxsaylı fərdlərin və bütövlükdə koloniyanın sağ qalmasına kömək edirsə, belə davranış təkamül baxımından formalaşa və qoruna bilər.Əslində “partlayan qarışqa” ifadəsi hadisənin nə qədər qeyri-adi göründüyünü göstərir. Burada nə partlayıcı maddə var, nə də qarışqa həqiqi mənada bomba kimi partlayır. Sadəcə olaraq canlı təhlükə qarşısında öz bədənini parçalayır və bədənində topladığı müdafiə ifrazatını rəqibə qarşı istifadə edir. Elə bu səbəbdən həmin davranış elmi ədəbiyyatda autotizis – özünü parçalama yolu ilə müdafiə – kimi təsvir edilir. Təbiətin ən heyrətamiz tərəfi də budur: bəzi canlıların müdafiə mexanizmləri bizim təsəvvür etdiyimizdən tamamilə fərqlidir. Bir qarışqanın koloniyanı qorumaq üçün öz həyatını qurban verməsi insan üçün olduqca dramatik görünsə də, təbiətdə bu, milyonlarla il ərzində formalaşmış mürəkkəb davranış strategiyalarından biridir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Beləliklə, meşədə “partlayan qarışqa” gördüyünüz zaman qarşınızdakı canlı sadəcə qəribə davranan bir qarışqa deyil. O, öz bədənini son müdafiə silahına çevirə bilən, koloniyasının təhlükəsizliyi naminə həyatını itirən qeyri-adi sosial həşəratlardan biridir. Təbiət bəzən ən güclü silahı böyük dişlərdə və ya caynaqlarda deyil, kiçik bir canlının özünü qurban verməsində gizlədir.

Yeganə