Əqddə təmsilçilik nədir və hansı hallarda tətbiq olunur?

Mülki hüquq münasibətlərində geniş tətbiq olunan institutlardan biri də əqddə təmsilçilikdir. Gündəlik həyatda insanlar müxtəlif səbəblərdən öz hüquq və vəzifələrini şəxsən həyata keçirə bilmədikdə, onların adından başqa şəxslər çıxış edir. Bu zaman hüquqi münasibətlərdə təmsilçilik mexanizmi işə düşür.

Citypost.az xəbər verir ki, hüquq mütəxəssislərinin bildirdiyinə görə, təmsilçilik dedikdə bir şəxsin – yəni təmsilçinin – başqa şəxsin, yəni təmsil edilənin maraqlarına uyğun şəkildə və onun adından əqdlər bağlaması, hüquqi əhəmiyyət daşıyan hərəkətlər etməsi başa düşülür. Təmsilçinin həyata keçirdiyi hərəkətlərin hüquqi nəticələri birbaşa təmsil edilən şəxs üçün yaranır.

Müasir hüquqi münasibətlər sistemində təmsilçilik institutunun böyük praktik əhəmiyyəti vardır. İnsanlar müxtəlif səbəblərdən – xəstəlik, səhhət problemləri, uzunmüddətli ezamiyyət, xaricdə yaşamaq, fəaliyyət qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması və digər hallarda – öz hüquqlarını şəxsən həyata keçirə bilmədikdə təmsilçinin xidmətlərindən istifadə edirlər. Bu isə həm vətəndaş dövriyyəsinin fasiləsizliyini təmin edir, həm də şəxslərin hüquqlarının qorunmasına xidmət edir.Mülki qanunvericiliyə əsasən, təmsilçilik əsasən üç əsas üzrə yaranır. Bunlara etibarnamə, dövlət və ya bələdiyyə orqanlarının müvafiq aktları, eləcə də qanunun birbaşa göstərişi daxildir.

Etibarnamə təmsilçiliyin ən geniş yayılmış forması hesab olunur. Etibarnamə bir şəxsin digər şəxsə onun adından üçüncü şəxslərlə hüquqi münasibətlər qurmaq, müəyyən əqdlər bağlamaq və hüquqi hərəkətlər etmək üçün verdiyi yazılı vəkalətdir. Bu sənəd vasitəsilə təmsilçi konkret səlahiyyətlər əldə edir və həmin səlahiyyətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərir.

Qanunvericilikdə bir sıra hallarda təmsilçilik birbaşa qanunun özündən irəli gəlir.Məsələn, 14 yaşına çatmamış uşaqların qanuni təmsilçiləri onların valideynləri, övladlığa götürən şəxslər və ya qəyyumları hesab olunur. Həmin şəxslər yetkinlik yaşına çatmayanların adından müxtəlif hüquqi hərəkətlər edə, onların hüquq və mənafelərini müdafiə edə bilirlər.

Bundan əlavə, dövlət və ya bələdiyyə orqanlarının qəbul etdiyi aktlar əsasında da təmsilçilik münasibətləri yarana bilər. Müxtəlif normativ sənədlərdə müəyyən şəxslərə və ya qurumlara başqalarının adından çıxış etmək səlahiyyəti verilir ki, bu da hüquqi dövriyyənin daha səmərəli təşkilinə imkan yaradır.Əqdin təmsilçilik yolu ilə bağlanması zamanı üç tərəf iştirak edir: təmsil edilən şəxs, təmsilçi və əqdin bağlandığı üçüncü şəxs. Təmsil edilən tərəf həm fiziki, həm də hüquqi şəxs ola bilər.

Onun fəaliyyət qabiliyyətinin həcmi bu məsələdə həlledici rol oynamır. Təmsilçi isə, bir qayda olaraq, tam fəaliyyət qabiliyyətli fiziki şəxs və ya hüquqi şəxs olmalıdır.

Üçüncü şəxs qismində də həm fiziki, həm də hüquqi şəxslər iştirak edə bilərlər. Lakin qanunvericilik burada mühüm bir məhdudiyyət müəyyən edir: təmsilçi təmsil edilənin adından özü ilə hüquqi əqd bağlaya bilməz.Məsələn, əgər bir şəxs ona məxsus əmlakı icarəyə vermək üçün başqa bir şəxsə etibarnamə veribsə, həmin təmsilçi bu əmlakı özü üçün icarəyə götürə bilməz. Çünki bu halda o, həm təmsilçi, həm də əqdin digər tərəfi rolunda çıxış etmiş olur ki, bu da maraqlar toqquşmasına səbəb yaradır.Eyni qayda digər hallara da şamil edilir. Belə ki, təmsilçi, kommersiya təmsilçiliyi və investisiya şirkətlərinin fəaliyyəti ilə bağlı xüsusi hallar istisna olmaqla, eyni zamanda təmsil etdiyi iki şəxs arasında da əqd bağlaya bilməz.

Məsələn, bir şəxs müəyyən əşyanın satılması üçün təmsilçi təyin olunubsa, həmin əşyanı təmsil etdiyi başqa bir şəxsin adına sata bilməz. Çünki belə vəziyyətdə o, həm satıcının, həm də alıcının maraqlarını eyni vaxtda təmsil etmiş olur və bu da qanunla məhdudlaşdırılır.

Həmçinin oxuyun

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Buqələmun  - Şahin Qurbanovu da Vilyam Hacıyevin taleyi gözləyir?

Etibarnamənin forması da mühüm hüquqi əhəmiyyət daşıyır. Əgər bağlanacaq əqd qanunvericiliyə əsasən notarial qaydada təsdiqlənməlidirsə, həmin əqd üçün verilən etibarnamə də mütləq notarial qaydada rəsmiləşdirilməlidir. Sadə yazılı formada bağlanması mümkün olan əqdlər üçün isə adi yazılı etibarnamə kifayət edir.Etibarnamənin qüvvədə olma müddəti də qanunla müəyyən edilir. Ümumi qayda ondan ibarətdir ki, etibarnamə istənilən müddət üçün verilə bilər. Lakin nəqliyyat vasitələrinə dair sərəncamvermə hüququnu nəzərdə tutan etibarnamələrin müddəti bir ildən artıq ola bilməz.Əgər etibarnamədə onun qüvvədə olma müddəti göstərilməyibsə, belə etibarnamə bağlandığı tarixdən etibarən bir il ərzində hüquqi qüvvəsini saxlayır. Lakin etibarnamənin tərtib olunma tarixi ümumiyyətlə göstərilməyibsə, həmin sənəd hüquqi baxımdan etibarsız hesab edilir və heç bir hüquqi nəticə doğurmur.

Hüquqşünasların fikrincə, təmsilçilik institutu mülki dövriyyənin təhlükəsiz və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Bu mexanizm insanların müxtəlif həyat şəraitində hüquqlarını qorumağa, əmlak münasibətlərini idarə etməyə və hüquqi əməliyyatları maneəsiz şəkildə həyata keçirməyə imkan verir.

Bu baxımdan, etibarnamə və təmsilçiliklə bağlı hüquqi normaların düzgün bilinməsi və tətbiq olunması hər bir vətəndaş üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Yusif