Alimentin məbləğini azaltmaq və aliment ödəməkdən tam azad olmaq mümkündürmü?

Boşanmadan sonra uşağın saxlanılması üçün aliment ödəyən valideynin maddi və ya ailə vəziyyəti dəyişdikdə tez-tez sual yaranır: müəyyən edilmiş aliment məbləğini azaltmaq mümkündürmü, yaxud şəxs ümumiyyətlə aliment ödəməkdən azad edilə bilərmi? Xüsusilə gəlirini itirən, yeni ailə quran, himayəsində başqa şəxslər yaranan və ya səhhəti ilə bağlı ciddi problemlərlə üzləşən şəxslər belə hallarda qanunun hansı imkanlar yaratdığını bilmək istəyirlər.

Vəkil Şəhram Şəmmədli Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, qanunvericilik müəyyən hallarda məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş aliment məbləğinin dəyişdirilməsinə, hətta aliment ödəməli olan şəxsin aliment ödəməkdən azad edilməsinə imkan verir. Bununla belə, bu, avtomatik həyata keçirilən proses deyil və aliment ödəyən şəxsin sadəcə maddi çətinlik yaşadığını bildirməsi kifayət etmir.

“Alimentin məbləğinin azaldılması və aliment ödəməkdən azad olunma qanunvericilikdə nəzərdə tutulub. Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsində bu məsələ birbaşa göstərilir. Əgər aliment müəyyən edildikdən sonra tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində dəyişiklik baş veribsə, məhkəməyə müraciət etmək mümkündür. Məhkəmə həmin dəyişiklikləri və digər diqqətəlayiq halları nəzərə alaraq alimentin məbləğini dəyişə, müəyyən hallarda isə aliment ödəməli olan şəxsi aliment ödəməkdən azad edə bilər”, – deyə vəkil bildirib.Ailə Məcəlləsinin 112.1-ci maddəsinə əsasən, aliment ödənilməsi barədə saziş olmadıqda və məhkəmə tərəfindən alimentin miqdarı müəyyən edildikdən sonra tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində dəyişiklik baş verdikdə, məhkəmə tərəflərdən hər hansı birinin tələbi ilə alimentin müəyyən edilmiş miqdarını dəyişə bilər. Eyni norma məhkəməyə aliment ödəməli olan şəxsi tərəflərin diqqətəlayiq digər maraqlarını da nəzərə almaqla aliment ödəməkdən azad etmək imkanı verir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, burada əsas məsələ aliment ödəyən şəxsin vəziyyətində əvvəlki qərardan sonra real və əhəmiyyətli dəyişiklik yaranmasıdır. Yəni şəxs məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş aliment məbləğini ödəmək istəmədiyini bildirməklə həmin öhdəlikdən avtomatik azad olunmur. Məhkəmə konkret vəziyyəti, tərəflərin maddi və ailə durumunu və uşağın mənafeyini nəzərə alaraq qərar qəbul edir.

“Burada çox mühüm məqam ondan ibarətdir ki, alimentin azaldılması üçün məhkəməyə müraciət etmək hüququnun olması o demək deyil ki, müraciət edən şəxsin tələbi mütləq təmin ediləcək. Məhkəmə real vəziyyəti araşdırmalıdır. Şəxsin gəliri həqiqətən azalıbmı, əmək qabiliyyəti ilə bağlı problem yaranıbmı, ailə vəziyyətində hansı dəyişiklik baş verib, himayəsində başqa şəxslər varmı və digər mühüm hallar nədir – bunların hamısı qiymətləndirilə bilər”, – Şəhram Şəmmədli vurğulayıb.

Vəkilin sözlərinə görə, alimentin müəyyən edilməsi zamanı əsas məqsəd yalnız aliment ödəyən şəxsin maddi vəziyyətini nəzərə almaq deyil. Uşağın da təminat hüququ qorunmalıdır. Buna görə aliment məbləğinin azaldılması tələb olunarkən uşağın əvvəlki təminat səviyyəsinə və onun mənafeyinə mümkün təsirlər də nəzərə alınır.Konstitusiya Məhkəməsi də Ailə Məcəlləsinin 112.1-ci maddəsinin tətbiqi ilə bağlı hüquqi mövqeyində bildirib ki, alimentin məbləğinin dəyişdirilməsi məsələsinə baxılarkən məhkəmə aliment müəyyən edildikdən sonra tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində hansı dəyişikliyin baş verdiyini müəyyən etməli, alimentin dəyişdirilməsinin uşağın təminat səviyyəsinə və aliment ödəyən şəxsin maddi vəziyyətinə təsirini nəzərə almalıdır.Bu baxımdan, məsələn, aliment ödəyən şəxsin əvvəlki iş yerindən ayrılması və gəlirinin ciddi şəkildə azalması, səhhətində əmək qabiliyyətinə təsir edən dəyişikliklərin yaranması və ya ailə vəziyyətində mühüm dəyişikliklərin baş verməsi məhkəməyə müraciət üçün əsas kimi irəli sürülə bilər. Lakin konkret halın alimentin azaldılmasına kifayət edib-etmədiyini məhkəmə müəyyən edir.

“İnsan işini itirib deyə avtomatik olaraq aliment ödəməkdən azad olunmur. Eyni şəkildə, yeni ailə qurmaq da aliment öhdəliyini avtomatik aradan qaldırmır. Hər bir hal ayrıca qiymətləndirilməlidir. Əsas məsələ odur ki, alimentin müəyyən edildiyi vaxtla müqayisədə şəxsin ailə və maddi vəziyyətində hansı real dəyişiklik baş verib və bu dəyişiklik onun əvvəlki məbləği ödəməsini nə dərəcədə çətinləşdirib”, – deyə hüquqşünas bildirib.

Mütəxəssis həmçinin alimentin azaldılması ilə aliment borcundan azad olunmanın bir-birindən fərqli məsələlər olduğunu diqqətə çatdırıb. Şəxs gələcək dövr üçün müəyyən edilmiş aliment məbləğinin dəyişdirilməsini tələb edə bilər. Artıq yaranmış aliment borcunun silinməsi isə ayrıca hüquqi qaydalara tabedir.Ailə Məcəlləsinin 107-ci maddəsinə görə, aliment məhkəmə qərarı ilə deyil, tərəflər arasında bağlanmış saziş əsasında tutulursa, aliment üzrə borcların ödənilməsindən azad edilmə və ya borcun miqdarının azaldılması tərəflərin razılığı ilə həyata keçirilə bilər. Məhkəmə qaydasında isə aliment ödəməli olan şəxsin iddiası əsasında, borcun xəstəlik və digər üzrlü səbəblərdən yarandığı və şəxsin ailə və maddi vəziyyətinin həmin borcu ödəməyə imkan vermədiyi müəyyən edilərsə, məhkəmə şəxsi aliment borcunu tamamilə və ya qismən ödəməkdən azad edə bilər.

“Bəzən insanlar düşünürlər ki, məhkəməyə müraciət edib gələcək alimenti azaltdırdıqda əvvəlki dövrdə yaranmış borc da avtomatik silinir. Bu, belə deyil. Alimentin gələcək məbləğinin dəyişdirilməsi ilə artıq yaranmış aliment borcunun taleyi ayrı məsələlərdir. Borcun azaldılması və ya ondan azad edilmə üçün ayrıca hüquqi əsaslar olmalıdır”, – Şəhram Şəmmədli qeyd edib.

Vəkil bildirib ki, alimentin azaldılması tələbi irəli sürülərkən şəxsin faktiki vəziyyətini təsdiq edən sənədlərin əhəmiyyəti böyükdür. Məhkəmə qarşısında sadəcə şifahi şəkildə “gəlirim azalıb” demək əvəzinə, gəlirin azalmasını, işdən çıxmanı, səhhət vəziyyətini, ailədə himayəsində olan şəxslərin sayını və digər mühüm halları təsdiqləyən sübutların təqdim edilməsi məsələyə təsir edə bilər.Bununla yanaşı, aliment ödəyən şəxsin yeni ailə qurması və ya başqa uşaqlarının dünyaya gəlməsi də avtomatik şəkildə əvvəlki aliment öhdəliyinə xitam vermir. Belə hallar şəxsin ümumi ailə və maddi vəziyyətinin qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə alına bilən amillərdən biri ola bilər. Məhkəmə bütün maraqları, o cümlədən uşaqların təminatını birlikdə qiymətləndirir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

“Yeni ailə qurmaq alimentdən azad olmaq üçün avtomatik əsas deyil. Amma şəxsin ailə vəziyyətində dəyişiklik yaranıbsa, bu hal məhkəmə tərəfindən ümumi vəziyyətin qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə alına bilər. Burada hər şey konkret faktlardan asılıdır. Məsələn, şəxsin gəliri, himayəsində olan digər şəxslər, uşaqların sayı və onların ehtiyacları birlikdə araşdırıla bilər”, – deyə vəkil vurğulayıb.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, aliment öhdəliyi uşağın valideynlərindən biri ilə yaşamaması halında digər valideynin uşağın saxlanılmasında iştirakını təmin edən hüquqi mexanizmdir. Bu səbəbdən aliment məsələsində uşağın mənafeyi əsas amillərdən biridir. Aliment ödəyən şəxsin maddi vəziyyətinin pisləşməsi ilə yanaşı, uşağın ehtiyacları da məhkəmə tərəfindən nəzərə alınmalıdır.Ailə Məcəlləsinə əsasən, alimentin miqdarı müəyyən edilərkən valideynlərin və uşaqların maddi və ailə vəziyyəti, eləcə də diqqətəlayiq digər hallar nəzərə alına bilər. Dövlət Komitəsinin məlumatında da göstərilir ki, müəyyən edilmiş aliment paylarının məbləği məhkəmə tərəfindən tərəflərin ailə və maddi vəziyyətinə və digər hallara əsasən azaldıla və ya artırıla bilər.

Şəhram Şəmmədli əlavə edib ki, aliment öhdəliyinin tamamilə aradan qalxması ilə bağlı da qanunvericilikdə ayrıca hallar mövcuddur. Məsələn, uşağın yetkinlik yaşına çatması və ya aliment ödənilən uşağın övladlığa götürülməsi kimi hallarda məhkəmə qaydasında müəyyən edilmiş aliment öhdəliyinə xitam verilə bilər. Bununla yanaşı, alimentin növündən və aliment alan şəxsin statusundan asılı olaraq digər xitam əsasları da qanunvericilikdə nəzərdə tutulub.

“Burada bir məsələni də qarışdırmamaq lazımdır. Aliment ödəməkdən azad edilmə ilə aliment öhdəliyinə ümumiyyətlə xitam verilməsi eyni şey deyil. Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsində məhkəməyə müəyyən hallarda şəxsi aliment ödəməkdən azad etmək səlahiyyəti verilir. Digər tərəfdən, 113-cü maddədə məhkəmə qaydasında tutulan alimentin ödənilməsinə xitam verilməsi halları ayrıca göstərilir”, – deyə hüquqşünas bildirib.

Mütəxəssis qeyd edib ki, alimentin məbləğinin azaldılması və ya ondan azad olunma ilə bağlı məhkəməyə müraciət etmək istəyən şəxs əvvəlcə öz vəziyyətini hüquqi baxımdan düzgün qiymətləndirməlidir. Çünki alimentin məbləğini özbaşına azaltmaq və ya ödənişi dayandırmaq hüquqi baxımdan risklidir. Məhkəmə qərarı dəyişdirilmədiyi müddətdə mövcud öhdəlik qüvvədə qala bilər və ödənilməyən məbləğ üzrə borc yarana bilər.

“Əgər şəxsin vəziyyəti həqiqətən dəyişibsə, alimenti özbaşına azaltmaq və ya ümumiyyətlə ödəməmək əvəzinə məhkəməyə müraciət etmək lazımdır. Məhkəmə qərarı olmadan ödənişi dayandırmaq sonradan borcun yaranmasına səbəb ola bilər. Ona görə də belə vəziyyətlərdə hüquqi prosedura əməl etmək daha doğrudur”, – Şəhram Şəmmədli bildirib.

Vəkil sonda vurğulayıb ki, alimentin azaldılması və ya tamamilə aliment ödəməkdən azad olunma qanunla mümkün olsa da, bu, hər bir müraciət edən şəxsin tələbinin avtomatik təmin ediləcəyi anlamına gəlmir. Məhkəmə şəxsin ailə və maddi vəziyyətində baş verən dəyişiklikləri, uşağın təminat səviyyəsini və tərəflərin digər diqqətəlayiq maraqlarını birlikdə qiymətləndirir. Buna görə də aliment ödəməkdə çətinlik yaranan şəxs problemi gizlətmək və ödənişi dayandırmaq əvəzinə, qanunla nəzərdə tutulan qaydada məhkəməyə müraciət etməli və vəziyyətini təsdiqləyən sübutları təqdim etməlidir.