Yerin suyu həqiqətən kosmosdan gəlib? – Yeni araşdırma fərqli ehtimalı gündəmə gətirir
Maraqlı 07 Oktyabr 2026, 09:00
343
Uzun illərdir Yer kürəsindəki suyun mənşəyi ilə bağlı ən çox müzakirə olunan fikirlərdən biri onun kosmosdan gəlməsi ilə əlaqədardır. Bu nəzəriyyəyə görə, planetin formalaşmasının ilkin mərhələlərində Yerə çırpılan asteroidlər və digər göy cisimləri özləri ilə birlikdə su və suyun yaranması üçün zəruri maddələri gətirib. Lakin elm dünyasında bu məsələ heç vaxt tam şəkildə bağlanmış sual hesab olunmayıb. Əksinə, Yerdəki suyun haradan gəldiyini müəyyənləşdirmək planetimizin yaranma tarixini anlamaq baxımından ən mühüm suallardan biri olaraq qalır.
Citypost.az xəbər verir ki, yeni araşdırmalar isə bu məsələyə başqa tərəfdən baxmağa imkan verir. Alimlərin diqqətini çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, suyun əsas tərkib elementlərindən biri olan hidrogen Yerin yaranmasında iştirak edən ilkin materialların özündə də mövcud ola bilərdi.Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalarda enstatit kondritlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Enstatit kondritlər Günəş sisteminin ilkin dövrlərindən qalan və kimyəvi tərkibinə görə Yerin formalaşmasında iştirak etmiş materiallara müəyyən oxşarlıqlar göstərən nadir meteoritlərdir. Buna görə də alimlər belə meteoritləri bir növ qədim Günəş sisteminin “arxivi” kimi araşdırırlar. Tədqiqatçıların diqqətini çəkən əsas məqam həmin meteoritlərdə əhəmiyyətli miqdarda hidrogenin aşkar edilməsidir. Daha da maraqlısı odur ki, söhbət sadəcə meteoritin sonradan kosmosda və ya Yer atmosferində təmas nəticəsində əldə etdiyi hidrogendən getmir. Hidrogen meteoritin mineral quruluşunun daxilində, onun ilkin materialının bir hissəsi kimi mövcud ola bilər.
Bu nəticə Yerin su tarixçəsi ilə bağlı mühüm sual doğurur: əgər planetin yaranmasında iştirak edən materialların özündə suyun əsas “tikinti daşı” olan hidrogen kifayət qədər miqdarda mövcud idisə, onda Yerin su ehtiyatlarının bir hissəsinin formalaşması üçün mütləq böyük miqdarda suyun sonradan kosmosdan gətirilməsinə ehtiyac olmaya bilər. Burada mühüm bir elmi fərqi də nəzərə almaq lazımdır. Hidrogenin mövcud olması birbaşa olaraq həmin meteoritin içində hazır vəziyyətdə su olduğu anlamına gəlmir. Hidrogen müxtəlif kimyəvi birləşmələrin tərkibində ola bilər və uyğun şərait yarandıqda oksigenlə reaksiyaya girərək suyun yaranmasına töhfə verə bilər. Başqa sözlə, söhbət “Yerə su gətirildi” ssenarisindən daha mürəkkəb prosesdən gedir. Planetin formalaşdığı materialların tərkibində suyun yaranması üçün lazım olan elementlər artıq mövcud ola bilərdi. Daha sonra planetin geoloji inkişafı, daxili temperatur, vulkanik proseslər və digər kimyəvi reaksiyalar həmin elementlərin su dövranında iştirak etməsinə şərait yarada bilərdi.
Bu ehtimal Yerin yaranması ilə bağlı təsəvvürlərimizi də dəyişə bilər. Çünki əgər planetin ilkin materialında əhəmiyyətli miqdarda hidrogen mövcud olubsa, Yerin su ehtiyatlarının mənşəyini yalnız sonradan baş vermiş asteroid və kometa bombardmanları ilə izah etmək kifayət etməyə bilər.Bununla belə, alimlər Yerdəki bütün suyun mütləq planetin öz ilkin materialından yarandığını demirlər. Asteroidlərin, kometlərin və digər kosmik cisimlərin Yerə uçucu maddələr, o cümlədən su və suyun yaranmasına kömək edən komponentlər gətirməsi də elmi baxımdan mühüm ehtimal olaraq qalır. Əsas məsələ bu mənbələrin hər birinin Yerin ümumi su ehtiyatına nə qədər töhfə verdiyini müəyyənləşdirməkdir.Bu baxımdan enstatit kondritlər olduqca qiymətli məlumat mənbəyidir. Onlar Günəş sisteminin erkən mərhələlərindən qalan materialları qoruduqları üçün alimlərə milyardlarla il əvvəl planetlərin hansı maddələrdən formalaşdığını araşdırmağa imkan verir.Əgər Yerin ilkin materialında suyun yaranması üçün kifayət qədər hidrogen olubsa, bu, həyatın yaranması ilə bağlı müzakirələrə də yeni perspektiv gətirə bilər. Çünki maye su həyat üçün əsas şərtlərdən biri hesab olunur. Planetin formalaşmasından sonra suyun nisbətən erkən dövrdə meydana gəlməsi Yerin həyat üçün əlverişli mühitə necə çevrildiyi sualının cavablandırılmasında mühüm rol oynaya bilər.
Həmçinin oxuyun
Beləliklə, “Yerin suyu kosmosdan gəlib” fikrini tamamilə doğru və ya tamamilə yanlış hesab etmək əvəzinə, suyun mənşəyinin bir neçə prosesin nəticəsi ola biləcəyini düşünmək daha məqsədəuyğundur. Yeni meteorit araşdırmaları planetimizin su ehtiyatlarının formalaşmasında Yerin özünü təşkil edən ilkin materialların da mühüm rol oynamış ola biləcəyini göstərir. Bəlkə də milyardlarla il əvvəl Yer formalaşmağa başlayarkən onun gələcək okeanlarının əsas kimyəvi komponentlərindən bəziləri artıq planetin “xammalının” içində idi. Sonradan baş verən geoloji və kimyəvi proseslər isə həmin maddələri su dövranının bir hissəsinə çevirib.
Bu isə bizi olduqca maraqlı bir düşüncəyə gətirir: həyatın ən vacib şərtlərindən biri olan su bəlkə də Yerə sonradan gətirilmiş yad bir sərvət deyil, planetimizin yaranma tarixinin elə ilk səhifələrindən onun tərkibində mövcud olan maddələrin nəticəsidir.Lakin bu sual hələ tam cavablandırılmayıb. Meteoritlərdən əldə edilən hər yeni nümunə Yerin və Günəş sisteminin ilk dövrləri haqqında təsəvvürlərimizi bir qədər də dəyişə bilər. Yer üzündəki okeanların haradan gəldiyini anlamaqla biz əslində daha böyük bir sualı cavablandırmağa çalışırıq: həyat üçün əlverişli planetlər necə yaranır? Bəlkə də bu hekayənin cavabı yalnız göylərdə deyil, Yerin özünü təşkil edən ən qədim maddələrin dərinliklərində gizlənir.
Əli
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Bu canlı həyatınızı xilas etmiş ola bilər: Qanı tibbdə əvəzolunmazdır
İlk baxışdan görünüşü ilə bir qədər qorxuducu təsir bağışlayan nalçı xərçəngi əslində insan həyatı üçün son dərəcə vacib canlılardan biridir. Okeanlarda təxminən 450 milyon ildir mövcud olan bu canlı müasir tibbdə istifadə edilən mühüm bioloji maddələrin mənbəyi kimi tanınır. Maraqlıdır ki, adında “xərçəng” sözü olsa da, nalçı xərçəngləri həqiqi xərçənglərlə yaxın qohum deyil. Onlar hörümçəklər və əqrəblərlə daha yaxın qohum hesab olunur.Citypost.az xəbər verir ki, Nalçı xərçəngləri okeanın dibində, əsasən qumlu və palçıqlı ərazilərdə yaşayır. Bir neçə cüt ayaqları olan bu canlılar həmin ayaqlardan həm hərəkət etmək, həm qidalanmaq, həm də dənizin dibində qazıntı aparmaq üçün istifadə edirlər. Xarici görünüşləri...
06 Oktyabr 2026, 10:30
Dişləri yoxdur, daşlardan istifadə edirlər – Quşların sirri
Təbiətdə heyvanların həyatda qalmaq və qidalarını həzm etmək üçün istifadə etdiyi üsullar bəzən olduqca təəccüblü olur. Quşların bəzi növlərində müşahidə edilən maraqlı davranışlardan biri də daş udmalarıdır. İlk baxışda quşun təsadüfən daş udduğu düşünülsə də, bu davranışın arxasında mühüm bioloji səbəb dayanır.Citypost.az-ın məlumatına görə, quşların dişləri olmadığı üçün qidalarını insanlar və bəzi digər heyvanlar kimi ağızda çeynəmələri mümkün deyil. Xüsusilə toxum, sərt qida və ya sümük tərkibli qida ilə qidalanan quşlarda qidanın mexaniki şəkildə xırdalanması üçün xüsusi mexanizmə ehtiyac yaranır.Məhz bu zaman udulan daşlar işə düşür.Quşların udduğu daşlar mədənin xüsusi hissəsinə, yəni əzələvi mədəyə — daşlığa (gizzard) gedir. Burada güclü...
06 Oktyabr 2026, 09:30
Qağayıların maraqlı ov strategiyası: Soğulcanları torpaqdan necə çıxarırlar?
Təbiətdə bəzi canlıların qida əldə etmək üçün istifadə etdiyi üsullar olduqca maraqlı və qeyri-adi görünür. Belə davranışlardan biri də qağayıların solucanları torpağın altından çıxarmaq üçün tətbiq etdiyi üsuldur. Qağayıların ayaqlarını yerə sürətlə və ritmik şəkildə vuraraq yaratdıqları titrəyişlər nəticəsində torpağın altında yaşayan soğulcanlar səthə çıxması müşahidə olunur.Citypost.az-ın məlumatına görə, bu hərəkət ilk baxışda adi bir davranış kimi görünsə də, əslində qağayıların ov strategiyalarından biri hesab olunur. Quş ayaqlarını torpağa təkrar-təkrar vuraraq səthdə titrəyiş yaradır. Ardınca isə torpağın üzərinə çıxan və ya səthə yaxınlaşan solucanları sürətlə tutaraq qida kimi istifadə edir.Maraqlıdır ki, qağayıların bu davranışının yağışın torpaqda yaratdığı təsiri təqlid etdiyi...
06 Oktyabr 2026, 08:30
Özünü torpağa əkən toxum: Təbiətin bu möcüzəsi robot texnologiyasına ilham verdi
Təbiətdə elə bitkilər var ki, onların toxumlarının yayılma və torpağa yerləşmə üsulları alimləri heyrətləndirir. Bu canlı nümunələrdən biri də Erodium cinsinə aid bitkilərin toxumlarıdır. Bəzi növləri xalq arasında “dönbaba” kimi tanınan bu bitkilərin toxumları ətraf mühitdəki rütubət dəyişikliklərindən istifadə edərək sanki özlərini torpağa “əkə” bilirlər.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin diqqətini çəkən əsas xüsusiyyət toxumun üzərində yerləşən uzun, burulmuş və spiral formalı çıxıntıdır. Bu struktur sadəcə toxumun yayılmasına xidmət etmir. Ətraf mühitin rütubəti dəyişdikcə spiral hissənin forması da dəyişir və nəticədə toxum hərəkət etməyə başlayır.Toxumun spiral çıxıntısı quruduqda və ya nəmləndikdə fərqli şəkildə bükülür. Bu proses təkrarlandıqca toxum yavaş-yavaş fırlanır. Nəticədə...
05 Oktyabr 2026, 11:00
Həm yumurtlayır, həm süd verir, həm də zəhərlidir – Ornitorenkin heyrətamiz xüsusiyyətləri
Təbiətdə elə canlılar var ki, onların xüsusiyyətləri ilk baxışdan inanılmaz görünür. Ornitorenk də bu baxımdan dünyanın ən qeyri-adi məməlilərindən biri hesab olunur. Ördəyə bənzəyən dimdiyi, qunduza oxşayan quyruğu və su samurunu xatırladan həyat tərzi ilə seçilən bu canlı məməli olmasına baxmayaraq, yumurta qoyur. Üstəlik, erkək ornitorenkin zəhərli tikanları da var.Ornitorenklə bağlı ilk məlumatlar Avropaya çatanda alimlər onun görünüşünə inanmaqda çətinlik çəkiblər. Hətta ilk nümunəni görən bəzi tədqiqatçılar bunun müxtəlif heyvanların bədən hissələrinin birləşdirilməsi ilə hazırlanmış saxta nümunə olduğunu düşünüblər. Bunun əsas səbəbi ornitorenkin bədən quruluşunun bir neçə fərqli heyvanın xüsusiyyətlərini xatırlatması olub.Citypost.az-ın məlumatına əsasən, ornitorenkin ördəyə bənzər geniş dimdiyi, qunduzabənzər...
05 Oktyabr 2026, 10:00
Kosmosla bağlı heyrətamiz faktlar: Bir işıq ili nə qədər məsafədir?
Kainatın miqyası o qədər böyükdür ki, kosmosdakı məsafələri kilometrlə ifadə etmək bəzən demək olar ki, mümkün deyil. Buna görə də astronomlar nəhəng kosmik məsafələri ölçmək üçün əsasən “işıq ili” kimi xüsusi məsafə vahidindən istifadə edirlər. Adından fərqli olaraq, işıq ili zaman deyil, məsafə ölçü vahididir.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin məlumatına görə, işıq vakuumda saniyədə təxminən 300 min kilometr sürətlə hərəkət edir. Bu sürətlə işığın bir il ərzində qət etdiyi məsafə təxminən 9,46 trilyon kilometrdir. Başqa sözlə, cəmi bir işıq ili belə Yer üzündə təsəvvür edə biləcəyimiz məsafələrdən dəfələrlə böyükdür.Kosmosun nəhəngliyini təsəvvür etmək üçün başqa bir nümunə isə yaşadığımız Süd Yolu...
05 Oktyabr 2026, 09:00
