Orxan Saffari Kamal Abdullanı sərt tənqid etdi

Bu sicilləməni oxuyanınız var?)

***

Kamal Abdullanın ictimai obrazı haqqında tənqid edilən zaman deyilən bir mənasız söz də var: 

“Əsərləri əladır”. 

Bəs doğrudan da belədirmi?

Məsələn, onun “Sehrbazlar dərəsi” əsəri niyə əla yox, başdan ayağa sicilləmədir?

Əvvəlcə onu deyərdim ki, “Sehrbazlar dərəsi” romanında ümumiyyətlə sehr, sirr adına heç nə yoxdur. 

Onun sirr, sehr dediyi nəsnə primitivliyi, mənasızlığı mistika adı ilə sıramaq cəhdlərindən başqa bir şey deyildir ki, Allaha min şükür, bu da uğursuz alınıb. 

Ancaq maraqlıdır ki, əsər illər boyu postmodernizm, mifopoetik təfəkkür, fəlsəfi roman, intellektual nəsr kimi təqdim olunmuş, Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələnin nümunəsi kimi qiymətləndirilmişdir. 

Təəssüf. 

Obrazlı desək, bu əsərdə həqiqətən də sehr, sirr yox, qeyri-müəyyənlik var. 

Əsər haqqında kifayət qədər tərif-təhlil də öz sözünü deyir. Heç şübhə yoxdur ki, bu təriflərin böyük əksəriyyəti Kamal Abdullanın vəzifələrinə, kimlərəsə etdiyi yaxşılıqlara və digər məsələlərə aiddir. 

Əks halda, Kamal Abdulla haqqında cəmi bir adam yazı yazardı, o da mən. Yəni yenə də cür yazıb ədəbi yerini bir daha göstərərdim. 

Nədənsə, bu əsər haqqında təriflərin əksəriyyətində eyni məzmunu, mahiyyəti daşıyan söhbətlər yer almaqdadır. Deyəsən, əksəriyyət bir-birindən köçürür. 

Məsələn, ən çox təqdir olunan hissələrdən biri də ruhun çağırılmasıdır. Bəlkə on mətndə buna rast gəldim. 

Deyərdim, bu səhnə mistik atmosfer baxımından ortabab, dramatik gərginlik baxımından isə ortababın altındadır. 

Kamal Abdullanın burada adına sirr dediyi məsələ oxuyan kimi aydın olan bir şeyin gizlənməsidir. 

Adam istəyir desin ki, gördüm, gördüm, “zapçek”, çıx. 

Daha dəqiq desək, Kamal Abdulla öz aləmində detektiv texnika işlədir. Ancaq nədənsə, bunu mistik estetika kimi təqdim edirlər. 

Biz isə hər şeyi öz adı ilə çağırmağın tərəfdarıyıq. 

Başqa sözlə, Kamal Abdulla tez-tez simvol və metaforaların sayını artırmaqla mətnə intellektual görüntü verir, vizual olaraq oxucunu aldadır. Üzdə olan bütün texnikaları da birləşdirib deyir ki, bəs bu, postmodernizmdir. 

Anan ölsün, ay postmodernizm!

Roman, heç çox uzağa getmədən, əslində, ilk fəsildən zəifliyini göstərir. 

Kamal Abdulla dilçiliyindən istifadə edərək onu atmosferə salmaq istəyir. Mən isə bu romana, ilk növbədə, hadisəsiz roman deyərdim.

Başqa sözlə, əsərdə hər şey var, eyni anda heç nə yoxdur. 

Roman uzun təsvirlərlə başlasa da, bunların heç biri süjeti irəli aparmır, heç nəyə xidmət eləmir, sadəcə, Kamal Abdulla dilçilik musquluni göstərir. 

Görünür, Kamal Abdulla düşünüb ki, nə qədər dramatik yazsa, bir o qədər yaxşıdır. 

Başqa cür desək, Kamal Abdulla bu romanda danışmır, göstərir. Hər simvolu izah edir, hər atmosferi uzun-uzadı qurur. Halbuki çox şeyə ehtiyac da yoxdur. Hər “sirri” əvvəlcədən də hiss etdirir.

Bu əsərdə yeganə müsbət cəhət dil məsələsidir. Ancaq necə deyərlər, bunun da əksərən ağını çıxardıb. Elə bilib ki, cümlələr, təsvirlər və arxaik ifadələr çoxaldıqca roman dərinləşir. 

Əgər əsəri səmimi qəlbdən bəyənən adam varsa, əminəm, o da Kamal Abdullanın qurduğu söz labirintinə görədir.

Başqa bir məsələ odur ki, romanın əsas motivi həm də Karvanbaşının atası Cəlladbaşı Məmmədqulunun ruhunu çağırmaqdır. Yəni tərifçilər daha çox bu məqamı da qeyd edirlər. 

Məsələn, müəllif bu məqsədi dəfələrlə vurğulayır. Ancaq onun daxili ziddiyyətləri, bu istəyin niyəliyi açılmır. 

Atasını niyə bu qədər axtarır? Günah hissi keçirirmi? Qəzəblidirmi? Bağışlamaq istəyirmi? Yoxsa sadəcə cavab axtarır? 

Bu sualların cavabı verilmir. 

Kamal Abdulla bu ruh çağırmağın insan taleyi üçün nə ifadə etdiyini göstərə bilmir. Ancaq tərif yazanlar qeyd edir ki, göstərir. Hanı? Nə göstərib? Axı burada oxucu atasını axtaran adam yox, sadəcə müəllifin ssenarisində hərəkət edən personaj görür. Personajın daxilində nə yanğın var, nə peşmançılıq, nə nifrət, nə də bağışlama ehtiyacı, bir sözlə, heç nə. Sadəcə, “ruh çağırılmalıdır”. Niyə? Çünki Kamal Abdulla belə istəyir.

Ümumiyyətlə, yaxşı mistik əsərdə cavabların hamısı verilməyə bilər. Amma yaxşı mistik əsərdə sualların özü güclü olur. Bu əsərdə isə nə suallar maraqlıdır, nə də cavabların olmaması maraq doğurur. 

Bir sözlə, Kamal Abdulla müəammalı cümlələr qurmaqla əsər yazmağa çalışsa da, onun bu əsəri əsir-yesir qalıb. 

Ona görə də indən belə tərif yazan adamlara Orxan Saffari tərəfindən aşağıdakı pafoslu, layiq olmayan, yaltaqvari sözləri yazmaq qadağan olunur:

“çoxqatlı mətn”, “mifopoetik təfəkkür”, “şərq və qərb sintezi”, “intellektual nəsr”, “simvollar sistemi”, “postmodern poetika”…

Orxan Saffari

Həmçinin oxuyun

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Hakim Mirlətif Seyidovdan şikayət var... 

“Çox gözəl oyunçudur, başqa qüvvələrə güvənir ” — Ayaz Salayevlə Kinematoqrafçılar İttifaqı ətrafında MÜSAHİBƏ   

Buqələmun  - Şahin Qurbanovu da Vilyam Hacıyevin taleyi gözləyir?