Həsən bəy Zərdabi – Milli Oyanışın Böyük Carçısı
Söz adamı 30 İyun 2026, 12:33
444
Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan xalqının milli oyanış tarixində, maarifçilik salnaməsində və mətbuat salnaməsində silinməz iz qoymuş dahi şəxsiyyətlərdən biridir. O, təkcə ilk milli qəzetimizin banisi deyil, həm də xalqın tərəqqisini elmdə, təhsildə və milli şüurun yüksəlişində görən böyük mütəfəkkir idi. Onun bütün həyatı cəhalətə qarşı mübarizə, xalqın maariflənməsi və milli kimliyin formalaşması uğrunda yorulmaz fəaliyyət nümunəsi olmuşdur.
XIX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan xalqının ictimai, siyasi və mədəni həyatında mürəkkəb, eyni zamanda taleyüklü bir dövr idi. Cəmiyyət savadsızlığın, dini fanatizmin, sosial ədalətsizliyin və milli hüquqsuzluğun ağır yükü altında yaşayırdı. Belə bir zamanda xalqın taleyini düşünən, onun gələcəyini elmdə və maarifdə görən ziyalıların yetişməsi milli tariximizin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Bu ziyalıların ön sırasında isə Həsən bəy Zərdabi dayanırdı.
1842-ci il iyunun 28-də Şamaxı quberniyasının Zərdab kəndində dünyaya göz açan Həsən bəy Məlikov sonralar doğulduğu kəndin adı ilə Zərdabi kimi tanındı. İlk təhsilini mədrəsədə alsa da, o, erkən yaşlarından dünyəvi elmlərə böyük maraq göstərirdi. Daha sonra Tiflisdə və Moskvada təhsil alan Həsən bəy təbiət elmləri üzrə ali təhsil alan ilk azərbaycanlılardan biri oldu. O, yaxşı anlayırdı ki, xalqın gələcəyi yalnız elmə, biliyə və müasir düşüncəyə söykənə bilər.
Moskvada keçirdiyi tələbəlik illəri onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadı. Avropanın maarifçilik ideyaları, azad fikir ənənələri və elmi inkişafı gənc Həsən bəyi dərindən düşündürürdü. O, öz xalqının da belə tərəqqiyə nail olmasını arzulayırdı. Bu məqsədlə Vətənə qayıdaraq bütün həyatını xalqın xidmətinə həsr etdi.
MAARİF UĞRUNDA FƏDAKAR MÜBARİZƏ
Həsən bəy Zərdabi inanırdı ki, cəmiyyətin inkişafı məktəbdən başlayır. Savadsız xalqın nə iqtisadi, nə siyasi, nə də mənəvi yüksəlişi mümkün ola bilərdi. Buna görə də o, müəllimlik fəaliyyətinə böyük həvəslə başladı və müxtəlif məktəblərdə çalışaraq yüzlərlə gəncin təhsil almasına yardım etdi.
Lakin Zərdabinin maarifçilik fəaliyyəti yalnız məktəblə məhdudlaşmırdı. O, xalq arasında elmi biliklərin yayılması, gigiyena qaydalarının öyrədilməsi, kənd təsərrüfatının inkişafı, qadın təhsilinin vacibliyi, milli həmrəyliyin gücləndirilməsi barədə mütəmadi çıxışlar edir, məqalələr yazırdı. O dövrdə belə fikirləri səsləndirmək böyük cəsarət tələb edirdi. Çünki cəhalət və fanatizm maarifçiliyin qarşısında ciddi maneələr yaradırdı.
Zərdabi bütün çətinliklərə baxmayaraq geri çəkilmədi. O, inanırdı ki, xalqı oyatmağın ən təsirli vasitəsi sözdür.
"ƏKINÇI" – MILLI MƏTBUATIN DOĞULUŞU
1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin ömür arzusu gerçəkləşdi. Onun böyük əziyyəti və inadkarlığı nəticəsində Azərbaycan dilində ilk qəzet – "Əkinçi" nəşr olunmağa başladı.
Bu qəzet sadəcə mətbu orqan deyildi. "Əkinçi" xalqın düşüncəsinə işıq salan, onu elmə, əməksevərliyə, vətənpərvərliyə və milli özünüdərkə çağıran böyük maarif məktəbi idi.
Qəzetdə kənd təsərrüfatı, elm, səhiyyə, təhsil, iqtisadiyyat, milli birlik, dil və mədəniyyət mövzularına geniş yer verilirdi. Zərdabi sadə və anlaşıqlı dildə yazaraq kəndlilərin belə qəzeti rahat oxuya bilməsinə çalışırdı. O, hesab edirdi ki, xalqın başa düşmədiyi dildə yazılan məqalənin heç bir faydası yoxdur.
"Əkinçi" cəmi iki il fəaliyyət göstərsə də, Azərbaycan milli mətbuatının təməlini qoydu. Sonrakı bütün qəzet və jurnallar məhz Zərdabinin açdığı yolun davamçıları oldular.
MİLLİ TEATRIN VƏ MƏDƏNİYYƏTİN İNKİŞAFINDA XİDMƏTLƏRİ
Həsən bəy Zərdabi yalnız jurnalist və maarifçi deyildi. O, milli teatrın formalaşmasına da böyük töhfə verdi. 1873-cü ildə tələbələri ilə birlikdə Lənkəran xanının vəziri əsərini səhnələşdirərək Azərbaycan milli teatr tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcını qoydu.
O, teatrı xalqın tərbiyəsində mühüm vasitə hesab edir, səhnə sənətinin insanlarda vətən sevgisi, milli düşüncə və mənəvi kamillik yaratdığına inanırdı.
PUBLİSİSTİK İRSİ
Həsən bəy Zərdabinin publisistikası bu gün də aktuallığını qoruyur. Onun məqalələrində sadə xalqın problemləri, elmə münasibət, milli birlik, iqtisadi inkişaf, kənd təsərrüfatı, ana dilinin qorunması və mənəvi dəyərlər əsas mövzulardır.
Zərdabinin yazılarının ən mühüm xüsusiyyəti səmimiyyət və xalq təfəkkürünə yaxınlıq idi. O, oxucunu ittiham etmir, düşündürürdü. Onun publisistikası cəmiyyətin problemlərini göstərməklə yanaşı, çıxış yollarını da təqdim edirdi.
HƏYATININ SON İLLƏRİ
Ömrünün son illərində də Həsən bəy Zərdabi maarifçilik fəaliyyətindən ayrılmadı. O, müxtəlif qəzetlərdə yazılar yazır, gənc ziyalıların yetişməsinə kömək edir, milli mətbuatın inkişafına dəstək göstərirdi.
1907-ci il noyabrın 28-də böyük maarifçi dünyasını dəyişdi. Lakin onun ideyaları, düşüncələri və xidmətləri xalqın yaddaşında əbədi yaşamağa başladı.
HƏSƏN BƏY ZƏRDABİNİN İRSİ BU GÜN
Bu gün Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan milli mətbuatının banisi, maarifçiliyin ən qüdrətli nümayəndələrindən biri kimi böyük ehtiramla yad edilir. Onun adı məktəblərə, küçələrə, mükafatlara verilib, elmi konfranslar və yubiley tədbirləri keçirilir. Hər il iyulun 22-si Azərbaycanda Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunur və bu əlamətdar tarix məhz "Əkinçi" qəzetinin nəşrə başlaması ilə bağlıdır.
Müasir Azərbaycan jurnalistikası Zərdabinin müəyyən etdiyi əsas prinsiplər – həqiqətə sədaqət, xalqa xidmət, maarifçilik missiyası və milli dəyərlərə bağlılıq üzərində inkişaf edir. O, sübut etdi ki, qəzet yalnız xəbər vasitəsi deyil, həm də millətin vicdanı, müəllimi və mənəvi bələdçisidir.
Həsən bəy Zərdabinin ömür yolu fədakarlığın, vətən sevgisinin və xalqına sonsuz sədaqətin parlaq nümunəsidir. O, rahat həyat seçmədi; cəhalətə qarşı sözlə savaşmağı, xalqının gələcəyini düşünməyi seçdi. Yazdığı hər məqalə, yaratdığı hər təşəbbüs, atdığı hər addım Azərbaycanın milli oyanış tarixində dərin iz buraxdı.
Bu gün müstəqil Azərbaycanın inkişaf edən mətbuatı, genişlənən təhsil sistemi və milli-mənəvi dəyərləri Həsən bəy Zərdabinin əsrlər öncə yandırdığı maarif məşəlinin davamıdır. Onun adı təkcə Azərbaycan jurnalistikasının banisi kimi deyil, həm də millətin düşüncəsini oyadan böyük müəllim, uzaqgörən alim və əbədiyaşar maarifçi kimi tariximizin ən uca zirvələrində yaşayır.
Ruhu şad, xatirəsi daim əziz olsun!
Rahib KƏRİMLİ,
yazıçı-jurnalist
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Kəndinə gəl, Qəzənfər! Geosiyasi "Şəbih" və qaza gələn qəzənfərlər
Tehranın deputatlıq kürsüsündə əyləşən, amma təfəkkürü orta əsrlərin qaranlıq hücrələrindən o yana keçməyən Kamran Qəzənfəri növbəti dəfə elə bir "quş" buraxıb ki, adam baxanda heyrət edir: görəsən, bu qədər məntiqsizliyi və sərsəmləməni bir çıxışa sığışdırmaq üçün hansı xüsusi istedada sahib olmaq lazımdır? Son aylarda İranda Prezident Məsud Pezeşkiana qarşı radikal-mühafizəkar dairələrin hücumları onsuz da aqressiv xarakter alırdı, amma bu Qəzənfəri bu dəfə tamam "çaşıb" — həm öz prezidentini, həm də Azərbaycanı hədəf seçərək diplomatik etikanı və siyasi məsuliyyəti tamamilə ayaqlar altına atıb.İranın mühafizəkar dairələrinin daxili siyasəti uzun illərdir ki, real idarəçilikdən çox, kütləni emosiyalarla manipulyasiya edən birtərəfli bir teatra —...
28 İyun 2026, 11:02
Ziyalılıq – cəmiyyətin əsas istinadı - Əli Rza Xələfli yazır...
Mən Ceyhunun özündən əvvəl atasını yaxşı tanıyırdım. O, təbiət etibarı ilə gülərüz, ünsiyyətcil, mehriban adam idi. Uzun müddət Cəbrayılda rəhbər vəzifələrdə çalışmışdı. Əgər onun daxili və zahiri harmoniyasını əsas götürsək və haqqında nə danışsaq, bu harmoniyaya istinad etməli olsaq, kimsə etiraz etməzdi. Düşünürəm ki, bir oğul üçün atadan əxz etdiyi ən üstün keyfiyyət mənəvi sağlamlıq olmalıdır. Mən Ceyhunda ata yolunun çox sədaqətli davamçısı obrazını görürəm. Kifayət qədər təvazökardır. Tanrı ona axıracan təmkin gücü bəxş edib. Ən sərt dönüş məqamlarında belə fikrini və sakit təmkinlə izah etmək gücündədir. Ümumiyyətlə, Ceyhun Məmmədov özünü ifadə imkanlarına görə xüsusilə fərqlənən ziyalıdır. Millət vəkili kimi məramı aydın, düşüncələri...
25 İyun 2026, 10:20
Gənc jurnalistlər Nəcəf Nəcəfovu tanıyırmı? – Qulu Məhərrəmli yazır
1988-ci ildə Qarabağ hadisələri başlayanda "Molodyoj Azerbaydjana" qəzeti ölkə həyatını ən dürüst işıqlandıran və milli maraqlar platformasından çıxışedən ən populyar mətbu orqana çevrildi. Çünki qəzetə rəhbərlik edən şəxs, erməni separatçılarının qarşısına ideoloji sipər çəkən, süstlüyünə görə respublikanın ovaxtkı rəhbərliyini cəsarətlə tənqid edən Nəcəf Nəcəfov idi.Sonra o, "Azadlıq" qəzetinə keçdi, müstəqil "Turan" agentliyinin yaradılmasında iştirak etdi, o illərdə kükrəyən Xalq hərəkatına qoşuldu, 1990-cı ilin qanlı 20 Yanvarında ışğalçı sovet qoşunlarının qarşısını kəsən əliyalın adamların ön cərgəsində dayandı. Milli Məclisə seçildi, parlamentdə "Demblok"un fəallarlndan oldu. Neçə illər əvvəl rejissor dostum Rüfət Əsədovla birlikdə "Nəcəf Nəcəfov. Məyusluq" adlı film üzərində çalışanda bu insanın...
25 İyun 2026, 10:15
Şəmsi Qoca: Təhsil islahata möhtacdır
2025-2026-cı tədris ilinin görünməyən tərəfi: Rəsmi nikbinliyin arxasındakı sistem böhranı, insan istismarı və hüquqi iflasHər tədris ilinin sonunda rəsmi dairələrin rəqəmlərlə bəzədilmiş hesabatlarını dinləməyə, xarici parıltıya tamaşa etməyə adət etsək də, bu il Azərbaycan təhsilində illərdir yığılıb qalan, kök salan problemlərin daha da dərinləşdiyini, idarəetmədəki yarıtmazlığın xroniki xaos mərhələsinə keçdiyini gizlətmək artıq mümkün deyil. Dövlətin ən strateji sahəsi olan təhsil bu gün elmi-metodiki yeniliklər, köklü islahatlar və dərslik problemlərinin fundamental həllini gözlədiyi bir vaxtda, Elm və Təhsil naziri Emin Əmrullayevin fəaliyyətinin sanki yalnız "Son Zəng" günü məzunlarla rəqs etmək kimi şou xarakterli tədbirlərlə yadda qalması sistemin hara sürükləndiyinin ən acınacaqlı...
24 İyun 2026, 11:54
Ağrı dağı qədər uca, Tanrı dağı qədər hidayətli adam
Dağlar dünyanın tarazlıq mərkəzləridir. Onlar olmasa, dünya əyilər, Yer öz orbitindən çıxar, bəşəriyyət faciə ilə üzləşər. Ancaq biz dağların sadəcə yerin üstündə olan hissəsini görürük. Elm isə hesab edir ki, dağlar yerin üstündəki ucalığı qədər də yerin altında dərinliyə malikdir. İnsanlar da elədir. Elə insanlar var ki, onlar olmasa, cəmiyyətin tarazlığı pozular, mənəvi çökmə baş verər, milli yaddaş qısalar. Ona görə də zaman-zaman dünyaya hidayət verənlər göndərilir. Yəni doğru yol göstərənlər! Onlar da düz dağlar kimi həm uca, həm də dərin olurlar. Tanrının bizlərə həqiqəti, milli yaddaşımızı, zəngin mənəviyyatımızı və mədəniyyətimizi, mentalitetimizin möhtəşəmliyini xatırlatmaq üçün göndərdiyi adamın adı da elə...
24 İyun 2026, 11:16
Kitabı "süni", naziri "orijinal" olan məmləkət
Dünyanın harasında rəqəmsal bir yenilik, süni bir intellekt peyda olursa, bizim hökumətin texnokrat qanadı dərhal qollarını çırmayıb qaçır qabağa. Elə bilirlər ki, dünyanı ağuşuna alan bu texnoloji dalğa məhz bunların canını qurtarmaq üçün icad olunub. Təhsil nazirimiz Emin Əmrullayev də sağ olsun, qayıdıb ki, bəs bəsdirin pulunuzu kitaba, dərsliyə, vərəqə xərclədiniz, onsuz da 3 ildən sonra kitaba ehtiyac qalmayacaq, süni intellekt gəlib hər şeyi əvəz edəcək, lap elə Dilçilik İnstitutunu da bağlaya bilərik, onun da funksiyasını bir dənə alqoritm həll edəcək. Adamın lap ürəyi dağlanır. Elə bilirsən nazir təhsil sistemindəki problemlərdən yox, hansısa elmi-fantastik Hollivud filminin premyerasından danışır. Yəni məktəblərin...
23 İyun 2026, 12:10
