Əmlakı bağışlamaq, yoxsa vəsiyyət etmək daha təhlükəsizdir? – Vəkildən  AÇIQLAMA

İnsanlar sahib olduqları əmlakı gələcəkdə övladlarına, yaxınlarına və ya digər şəxslərə keçirmək istədikdə qarşılarında əsasən iki hüquqi seçim dayanır. Bunlardan biri əmlakın sağlığında bağışlanması, digəri isə vəsiyyətnamə tərtib edilərək həmin əmlakın şəxsin vəfatından sonra müəyyən edilmiş vərəsəyə və ya vərəsələrə keçirilməsidir. İlk baxışdan hər iki üsul oxşar məqsədə xidmət etsə də, onların hüquqi nəticələri tamamilə fərqlidir.

Məsələ ilə bağlı vəkil Elmar Süleymanov Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, əmlak sahibi qərar verməzdən əvvəl bağışlama ilə vəsiyyət arasındakı əsas fərqləri bilməli və öz vəziyyətinə uyğun seçim etməlidir. Onun sözlərinə görə, burada ən vacib məqamlardan biri mülkiyyət hüququnun nə vaxt və hansı formada başqa şəxsə keçməsidir.

“Əmlakın bir şəxsdən digərinə keçirilməsinin əsasən iki üsulu var. Bunlardan biri bağışlama, digəri isə əmlakı vəsiyyət etməkdir. Hər iki üsulun öz məntiqi və hüquqi nəticələri var. Əgər siz əmlakınızı digər şəxsə bağışlayırsınızsa, qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq mülkiyyət hüququnun həmin şəxsə keçməsi ilə artıq əvvəlki mülkiyyətçi kimi sərəncam hüququnuzu itirirsiniz. Daşınmaz əmlak üzrə mülkiyyət hüququ dövlət reyestrində qeydiyyata alındığı andan əldə edən şəxsə keçir. Bu isə o deməkdir ki, həmin şəxs artıq əmlakın mülkiyyətçisi kimi onun üzərində qanunla yol verilən sərəncamları həyata keçirə bilər”, – deyə vəkil qeyd edib.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə əsasən, mülkiyyət hüququ sahibinə əmlaka sahib olmaq, ondan istifadə etmək və onun hüquqi taleyini müəyyən etmək, yəni sərəncam vermək imkanı yaradır. Daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququ isə qanunla müəyyən edilmiş əsaslarla dövlət reyestrində qeydiyyata alındığı andan əldə edən şəxsə keçir.

Vəkil bildirib ki, buna görə də əmlakını bağışlayan şəxs sonradan həmin əmlak üzərində əvvəlki mülkiyyətçi kimi sərəncam verə bilməz. Məsələn, valideyn mənzilini övladına bağışlayıb və mülkiyyət hüququ dövlət qeydiyyatında övladın adına keçibsə, həmin mənzilin hüquqi sahibi artıq övladdır. O, qanunla nəzərdə tutulan çərçivədə həmin əmlakı sata, bağışlaya, girov qoya və ya başqa formada özgəninkiləşdirə bilər.

“Bu məsələdə insanların ən çox yol verdiyi səhvlərdən biri budur ki, şəxs əmlakını bağışladıqdan sonra da onun üzərində əvvəlki kimi tam hüquqa malik olduğunu düşünür. Halbuki bağışlama sadəcə ‘gələcəkdə bu ev sənin olacaq’ anlamına gəlmir. Bağışlama baş verdikdən və daşınmaz əmlak üzrə mülkiyyət hüququ yeni sahibin adına rəsmiləşdirildikdən sonra əmlak üzərində əsas mülkiyyət hüquqları həmin şəxsə keçir. Ona görə də xüsusilə yaşlı şəxslər mənzili və ya evi övladına, nəvəsinə və yaxud başqa yaxın şəxsə bağışlamazdan əvvəl bunun nəticələrini tam anlamalıdırlar”, – deyə Elmar Süleymanov vurğulayıb.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, burada başqa bir mühüm məsələ də əmlak sahibinin həmin mənzildə yaşamağa davam etmək istəyib-istəməməsidir. İnsan bəzən “mən evi övladıma bağışlayım, amma ömrümün sonuna qədər həmin evdə yaşayım” düşüncəsi ilə hərəkət edir. Lakin belə vəziyyətdə sadəcə bağışlama müqaviləsinin bağlanması şəxsin gələcəkdə mənzildən istifadə hüququnu avtomatik və hərtərəfli təmin edən mexanizm kimi qəbul edilməməlidir. Bu səbəbdən müqavilənin şərtləri, istifadə hüquqları və digər hüquqi təminatlar əvvəlcədən düzgün müəyyənləşdirilməlidir.

“Praktikada elə hallar olur ki, şəxs əmlakını bağışlayır, daha sonra həmin əmlakın yeni mülkiyyətçisi ilə münasibətlər pisləşir. Əvvəlki sahib isə deyir ki, mən bu evi övladıma və ya yaxın qohumuma bağışlamışam, amma indi orada yaşamağım problemə çevrilib. Ona görə də əmlak bağışlanmazdan əvvəl yalnız ‘kimə keçəcək?’ sualını deyil, ‘bağışladıqdan sonra mənim həmin əmlakla bağlı hansı hüquqlarım qalacaq?’ sualını da vermək lazımdır”, – deyə vəkil bildirib.

Elmar Süleymanov qeyd edib ki, vəsiyyətnamənin mahiyyəti isə tamamilə fərqlidir. Vəsiyyətnamə tərtib edən şəxs sağ olduğu müddətdə əmlakın mülkiyyətçisi olaraq qalır. O, əmlakından istifadə etmək, ondan gəlir götürmək və qanunla müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər çərçivəsində həmin əmlaka sərəncam vermək hüququnu saxlayır. Vəsiyyətnamədə göstərilən şəxsin əmlak üzərində vərəsəlik hüququ isə miras açıldıqdan sonra, yəni vəsiyyət edənin vəfatından sonra yaranır.

“Vəsiyyət etdikdə əmlak sizin sağlığınızda həmin şəxsə keçmir. Siz vəsiyyətnamə tərtib etdiyiniz müddətdə həmin əmlakın mülkiyyətçisi olaraq qalırsınız. İstənilən halda əmlakdan istifadə edə, qanunun icazə verdiyi çərçivədə ona sərəncam verə bilərsiniz. Vəsiyyətnaməni də qanunla nəzərdə tutulan qaydada dəyişmək və ya ləğv etmək mümkündür. Bu baxımdan vəsiyyətlə bağışlama arasında prinsipial fərqlər mövcuddur”, – deyə hüquqşünas açıqlayıb.

Notariat qaydaları ilə bağlı qanunvericilik də vəsiyyət edən şəxsin bütün əmlakını və ya onun bir hissəsini bir və ya bir neçə şəxsə vəsiyyət edə bilməsini, müəyyən hallarda vərəsələri vərəsəlik hüququndan məhrum edə bilməsini və sonradan vəsiyyətnaməni dəyişmək və ya ləğv etmək imkanını nəzərdə tutur. Lakin vəkil diqqətə çatdırıb ki, vəsiyyətnamə tərtib edən şəxs bütün hallarda digər vərəsələrin hüquqlarını tamamilə aradan qaldıra bilmir. Burada “məcburi pay” institutu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Vəsiyyətnamə tərtib edərkən mütləq nəzərə alınmalı məsələ məcburi pay hüququdur. Azərbaycan qanunvericiliyində müəyyən şəxslərin vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq mirasda məcburi pay almaq hüququ nəzərdə tutulur. Mülki Məcəllənin 1193-cü maddəsinə əsasən, vəsiyyət edənin uşaqlarının, valideynlərinin və ərinin və ya arvadının məcburi pay hüququ var. Bu pay qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatası payın yarısını təşkil edir”, – deyə Elmar Süleymanov bildirib.

Bu o deməkdir ki, şəxs vəsiyyətnamədə əmlakının hamısını yalnız bir nəfərə vəsiyyət etsə belə, konkret hallarda məcburi pay hüququ olan şəxslərin hüquqları nəzərə alınmalıdır. Buna görə də “vəsiyyətnamə yazdım və artıq heç bir başqa vərəsənin həmin əmlakla bağlı hüququ olmayacaq” yanaşması düzgün deyil.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Vəkilin sözlərinə görə, bağışlama zamanı isə vəziyyət fərqlidir. Əmlak sahibi sağlığında əmlakı qanunla müəyyən edilmiş qaydada başqa şəxsin mülkiyyətinə keçirdikdə həmin əmlak artıq onun miras kütləsində olmaya bilər. Lakin konkret əqdin hüquqi qüvvəsi, bağışlamanın etibarlılığı, tərəflərin iradəsi və digər hallar ayrıca qiymətləndirilə bilər.

“İnsanlar bəzən düşünürlər ki, vəsiyyətnamə yazmaqla gələcəkdə bütün problemləri həll edəcəklər. Amma burada da ailənin tərkibi, digər vərəsələrin mövcudluğu, məcburi pay hüququ və əmlakın hüquqi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. Digər tərəfdən, bağışlama zamanı da tələsmək olmaz. Çünki bağışlama ilə əmlakın mülkiyyət hüququnu sağlığınızda başqa şəxsə keçirirsiniz. Sonradan münasibətlər dəyişərsə, həmin əmlakı əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq məsələsi sadə proses olmaya bilər”, – deyə vəkil vurğulayıb.

Elmar Süleymanov bildirib ki, “hansı üsul daha təhlükəsizdir?” sualının bütün insanlar üçün eyni cavabı yoxdur. Burada əsas məsələ əmlak sahibinin məqsədinin nə olduğudur. Əgər şəxs istəyirsə ki, əmlakın mülkiyyəti elə sağlığında konkret şəxsin adına keçsin və özü də bu hüquqi nəticəni qəbul edirsə, bağışlama mexanizmi uyğun ola bilər. Əgər məqsəd əmlak üzərində ömür boyu mülkiyyət və sərəncam hüququnu saxlamaq, yalnız vəfatdan sonra əmlakın müəyyən şəxsə keçməsini təmin etməkdirsə, vəsiyyətnamə fərqli hüquqi nəticə yaradır.

“Burada mən ‘bu üsul mütləq təhlükəsizdir, digəri təhlükəlidir’ deməzdim. Çünki hüquqi baxımdan hər iki mexanizmin öz yeri var. Əsas məsələ şəxsin nə istədiyini dəqiq bilməsidir. Əmlakını bağışlayan şəxs bilməlidir ki, mülkiyyət hüququnu sağlığında verir. Vəsiyyət edən şəxs isə bilməlidir ki, əmlakın vəsiyyət etdiyi şəxsə keçməsi onun vəfatından sonra baş verir və məcburi pay hüququ olan vərəsələrin hüquqları da nəzərə alınmalıdır”, – deyə vəkil qeyd edib.

Mütəxəssis xüsusilə yaşlı insanların belə qərarlar qəbul edərkən yalnız ailə münasibətlərinə deyil, hüquqi təminatlara da diqqət etmələrinin vacib olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, “övladımdır, mənə baxacaq” və ya “qohumumdur, mənə qarşı belə etməz” kimi şəxsi güvən hüquqi təminatın əvəzi deyil. Ailə münasibətləri yaxşı ola bilər, lakin əmlakla bağlı hüquqi qərar mümkün qədər düşünülmüş şəkildə verilməlidir.

“Əmlakınızı kiməsə vermək qərarı emosional yox, hüquqi baxımdan da düşünülməlidir. Xüsusilə yeganə yaşayış yeri olan mənzil və ya evdən söhbət gedirsə, həmin əmlak bağışlanmazdan əvvəl şəxsin gələcək yaşayış və istifadə imkanları ayrıca qiymətləndirilməlidir. Lazım gəldikdə notarius və hüquqşünasla əvvəlcədən məsləhətləşmək daha məqsədəuyğundur”, – deyə Elmar Süleymanov əlavə edib.

Vəkil həmçinin bildirib ki, daşınmaz əmlakın bağışlanması zamanı sənədlərin düzgün rəsmiləşdirilməsi və dövlət qeydiyyatı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mülki Məcəlləyə əsasən, daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququnun başqa şəxsə keçməsi dövlət reyestrində qeydiyyatla bağlıdır. Bu səbəbdən tərəflər arasında yalnız şifahi razılaşmanın olması mülkiyyət hüququnun keçməsi üçün kifayət etmir.

Onun sözlərinə görə, əmlakın kimə və hansı formada keçirilməsi məsələsində bir çox ailələr sonradan yaranacaq mübahisələri əvvəlcədən nəzərə almırlar. Halbuki düzgün hazırlanmış sənədlər, əmlakın hüquqi statusunun yoxlanılması və tərəflərin hüquqlarının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi gələcəkdə mübahisələrin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

“Əgər şəxs əmlakını bağışlamaq istəyirsə, müqavilənin bütün hüquqi nəticələrini anlamalıdır. Əgər vəsiyyət etmək istəyirsə, vəsiyyətnamənin sonradan miras prosesinə necə təsir edəcəyini, məcburi pay hüququ olan şəxsləri və digər mümkün halları bilməlidir. Bir sözlə, burada universal olaraq ‘bağışlamaq daha yaxşıdır’ və ya ‘vəsiyyət etmək daha yaxşıdır’ demək düzgün olmaz. Hər bir ailənin vəziyyəti fərqlidir”, – deyə vəkil Aysel Süleymanov qeyd edib.

Beləliklə, əmlakın bağışlanması ilə vəsiyyət edilməsi arasında əsas fərq mülkiyyət hüququnun keçmə vaxtı və əmlak sahibinin sağlığında həmin əmlak üzərində hüquqlarının qorunub-qorunmamasıdır. Bağışlama zamanı əmlak qanuni qaydada yeni sahibin mülkiyyətinə keçdiyi halda, vəsiyyətnamə əmlak sahibinin sağlığında onun mülkiyyət hüququnu aradan qaldırmır. Bununla yanaşı, vəsiyyət zamanı məcburi pay hüququ olan vərəsələrin hüquqları da nəzərə alınmalıdır. Bu səbəbdən konkret əmlakla bağlı qərar verməzdən əvvəl ailə tərkibi, əmlakın hüquqi statusu, şəxsin gələcəkdə həmin evdən istifadə ehtiyacı və digər hallar birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Əli