Quşlar uçarkən niyə dövrə vururlar? 

Göydə bir qartal, şahin və ya kərkəs gördükdə diqqət etsəniz, onun bəzən qanadlarını demək olar ki, tərpətmədən böyük dairələr cızaraq yüksəldiyini görə bilərsiniz. İlk baxışdan quşun sadəcə havada dövrə vurduğu düşünülə bilər. Əslində isə bu hərəkətin arxasında çox maraqlı aerodinamik mexanizm dayanır. Quşlar müəyyən uçuş şəraitlərində havanın hərəkətindən istifadə edərək enerji sərfiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilirlər.

Citypost.az xəbər verir ki, xüsusilə yırtıcı quşlar və bəzi iri uçan quşlar havada yüksələn isti hava axınlarından istifadə edirlər. Günəş yer səthini qızdırdıqda torpağa yaxın hava da isinərək yuxarı qalxır. Belə yüksələn isti hava sütunlarına “termal axınlar” deyilir. Quş həmin hava axınının içinə daxil olduqda dairəvi trayektoriya ilə hərəkət edərək getdikcə daha yüksəkliyə qalxa bilər. Bu zaman qanadlarını tez-tez çırpmağa ehtiyac qalmır və quş havada uzun müddət enerjiyə qənaət edərək qala bilir.Məhz buna görə göydə dövrə vuran qartalı görmək heç də onun istiqamətini itirməsi demək deyil. Əksinə, quş havadakı görünməz “lift”dən istifadə edir. Termal axının daxilində yüksəldikdən sonra quş həmin yüksəklikdən başqa istiqamətə süzülərək uçuşunu davam etdirə bilər. Beləliklə, o, hər dəfə qanad çırpmaqla öz enerjisini sərf etmək əvəzinə atmosferdə artıq mövcud olan enerjidən faydalanır.

Bu mexanizmdə qanadların quruluşu da mühüm rol oynayır. Süzülərək uçan quşların böyük və geniş qanadları havada qaldırıcı qüvvədən daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir. Bəzi iri quşlar uçuş zamanı qanadlarının ucundakı lələkləri aralayaraq qanadın yaratdığı hava burulğanlarını və müqaviməti azaltmağa çalışırlar. Bu da uçuşun daha səmərəli olmasına kömək edir. Quşların istifadə etdiyi tək hava mexanizmi termal axınlar deyil. Dağlıq ərazilərdə, qayalıqlarda və dəniz sahillərində külək maneəyə rast gəldikdə yuxarı istiqamətə yönələ bilər. Quşlar həmin yüksələn hava axınlarından da istifadə edərək havada uzun müddət qala bilirlər. Bu uçuş üsulu “yamac üzrə süzülmə” kimi tanınır.

Dəniz üzərində uçan bəzi quşlar isə daha fərqli üsuldan istifadə edir. Məsələn, albatroslar “dinamik süzülmə” adlanan uçuş texnikasında müxtəlif yüksəkliklərdə küləyin sürət və istiqamət fərqlərindən yararlanırlar. Quş küləklə bağlı bu dəyişikliklərdən istifadə edərək çox az qanad çırpmaqla böyük məsafələr qət edə bilir.Burada maraqlı məqam odur ki, quşun havada gördüyümüz hər bir dairəvi hərəkəti eyni səbəbdən baş vermir. Bəzən quş yüksələn termal axını tapmaq və onun daxilində hündürlük qazanmaq üçün dövrə vurur. Bəzən isə küləyin yaratdığı hava axınından istifadə edir. Digər hallarda isə istiqamət dəyişmək, ov axtarmaq və ya ətrafı müşahidə etmək üçün manevr edir. Məsələn, qırğı və digər yırtıcı quşlar yüksəklikdən ətraf ərazini daha geniş müşahidə edə və ovlarını axtara bilirlər.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Bəs quş havanın yüksəldiyini necə “bilir”? Əslində burada şüurlu şəkildə bizim başa düşdüyümüz mənada hava axınını hesablamasından danışmaq olmaz. Quşların uçuş zamanı havanın sürəti, istiqaməti və təzyiqindəki dəyişikliklərə uyğunlaşmaq qabiliyyəti onların davranış və fiziologiyasının bir hissəsidir. Qanadlarını və quyruqlarını dəyişdirərək havada tarazlığı qoruyur, istiqamətlərini tənzimləyir və uyğun axınlardan istifadə edirlər. Bu baxımdan quşların uçuşu milyonlarla il ərzində formalaşmış mürəkkəb bioloji uyğunlaşmanın nəticəsidir. İnsan aviasiyası inkişaf etdirilərkən də təbiətdəki uçuş mexanizmlərinin öyrənilməsi mühüm ilham mənbələrindən biri olub. Təyyarələrin qanadları quş qanadlarının birbaşa surəti olmasa da, hər iki sistemdə əsas aerodinamik prinsiplər – qaldırıcı qüvvə, müqavimət, hava axını və qanad formasının uçuşa təsiri – böyük əhəmiyyət daşıyır. Ən maraqlısı isə odur ki, bəzi quşlar minlərlə kilometr məsafəni bu cür enerji qənaətli uçuş üsullarından istifadə etməklə qət edə bilirlər. Məsələn, miqrasiya edən yırtıcı quşlar termal axınlardan istifadə edərək yüksəklik qazanır, daha sonra qanadlarını çırpmadan uzun məsafə süzür və növbəti hava axınını axtarırlar. Beləliklə, uçuş zamanı sərf etdikləri enerjini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilirlər.

Deməli, göydə dövrə vuran quş sadəcə uçmur. O, ətrafındakı atmosferi bir növ “uçuş infrastrukturu” kimi istifadə edir. Günəşin qızdırdığı yer səthindən yaranan isti hava, dağlardan qalxan külək və dəniz üzərində müxtəlif yüksəkliklərdə dəyişən külək sürəti quş üçün təbii enerji mənbəyinə çevrilə bilər. Buna görə göydə uzun müddət qanad çırpmadan süzülən quşları izləyəndə əslində təbiətin ən mürəkkəb uçuş strategiyalarından birinə şahid oluruq. Quşların əsas sirri yalnız qanadlarında deyil, havanın özündən maksimum dərəcədə istifadə etməyi bacarmalarındadır. Onlar bəzən bircə qanad çırpmadan yüksəlir, kilometrlərlə məsafə qət edir və yalnız lazım olduqda qanadlarını hərəkət etdirirlər.Başqa sözlə, quşlar havaya qarşı mübarizə aparmaq əvəzinə, çox vaxt havanın hərəkəti ilə “əməkdaşlıq edirlər”. Məhz bu xüsusiyyət onların uçuşunu həm enerjiyə qənaətli, həm də təbiətin ən heyrətamiz hadisələrindən birinə çevirir.

Yusif