Heyvanlar niyə gözlənilməz rəngdə doğulur? 

Təbiətdə heyvanların böyük əksəriyyəti yaşadığı mühitə uyğun rəng və naxışlarla diqqət çəkir. Lakin bəzən eyni növə aid heyvanlar arasında gözlənilməz rənglərə sahib fərdlərə də rast gəlinir. Qızılı və ya qırmızımtıl rəngli bəbir, yaşıl olması gözlənilən həşəratın sarı və ya çəhrayı görünməsi, adi rəngindən fərqli lələklərə sahib pinqvin və hətta qara ayının açıq rəngli olması ilk baxışdan qeyri-adi görünsə də, bunun arxasında çox vaxt genetika dayanır.

Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, heyvanların xarici görünüşündə rəngin formalaşmasında piqmentlər mühüm rol oynayır. Bu piqmentlərin hansı miqdarda istehsal edilməsi, necə dəyişdirilməsi və hüceyrələrdə hansı formada yerləşdirilməsi müxtəlif genlərin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Genetik materialda baş verən dəyişiklik isə həmin proseslərin gedişinə təsir göstərərək heyvanın adi rəngindən fərqli görünməsinə səbəb ola bilər. Bunun ən diqqətçəkən nümunələrindən biri “çiyələk bəbir” kimi tanınan nadir rəng variasiyasıdır. Adi bəbirlərin bədənindəki ləkələr əsasən qara rəngdə olduğu halda, bu heyvanlarda ləkələr qırmızımtıl, qızılı və ya qəhvəyi tonlarda görünə bilər. Araşdırmalar belə rənglənmənin TYRP1 adlı piqment geni ilə əlaqəli mutasiya ilə bağlı olduğunu göstərir. Bu gen piqmentin formalaşmasında iştirak edən zülallardan birini kodlayır və onun fəaliyyətindəki dəyişiklik tükün rənginə təsir göstərə bilər.

“Çiyələk bəbir” olduqca nadir rəng variasiyası hesab olunur. 2024-cü ildə dərc edilmiş araşdırmada Tanzaniyanın Nyerere-Selous landşaftında 373 bəbirdən yalnız birinin bu rəng xüsusiyyətinə sahib olduğu bildirilib. Bu da həmin görünüşün təbiətdə nə qədər nadir rast gəlindiyini göstərir. Qeyri-adi rənglənməyə həşəratlarda da rast gəlmək mümkündür. Məsələn, normalda yaşıl rəngə sahib olması gözlənilən bəzi çəyirtkələrdə genetik dəyişikliklər nəticəsində rəng fərqli ola bilər. Burada da söhbət sadəcə heyvanın “rənginin dəyişməsindən” deyil, piqmentlərin yaranması və ya rəngin formalaşmasına cavabdeh genlərin fəaliyyətindəki fərqlərdən gedir.

Pinqvinlərdə də qeyri-adi rəng variasiyaları müşahidə edilir. Normalda kral pinqvinlərinin lələklərində qara və ağ rənglər üstünlük təşkil edir. Lakin bəzi fərdlərdə piqmentlərin istehsalı və ya lələklərə yerləşdirilməsi ilə bağlı genetik dəyişikliklər nəticəsində adi görünüşdən fərqli rənglər meydana çıxa bilər. Avstraliya Antarktika Proqramının məlumatına görə, pinqvinlərdə melanizm, albinizm, leusizm, “qəhvəyi” və “dilute” kimi müxtəlif rəng anomaliyaları müşahidə olunur. Məsələn, albinizmdə melanin piqmentlərinin istehsalı ciddi şəkildə pozulur və heyvanın bədəni demək olar ki, tamamilə ağ görünə bilər. Leusizmdə isə vəziyyət fərqlidir: piqment istehsal edən hüceyrələr tamamilə sıradan çıxmaya bilər, lakin piqmentin lələklərə daşınması və yerləşdirilməsi prosesi pozula bilər. Buna görə leusistik quşların gözləri və dimdiyi piqmentli qala, yalnız lələklər isə ağ görünə bilər. Bu fərqləndirmə vacibdir. Çünki təbiətdə ağ rəngli bir heyvan görmək avtomatik olaraq onun albinos olduğu anlamına gəlmir. Bəzi heyvanlarda ağ rəng albinizmlə, bəzilərində isə leusizm və digər piqmentasiya dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola bilər.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Heyvanların rəngindəki genetik dəyişikliklərə dair maraqlı nümunələrdən biri də Amerika qara ayılarıdır. Bu növdə yalnız qara rəngə deyil, daha açıq, darçın rənginə yaxın tüklərə sahib fərdlərə də rast gəlinir. Araşdırmalar göstərib ki, bu rəng variasiyası TYRP1 genindəki müəyyən mutasiya ilə əlaqəlidir. Həmin dəyişiklik melanin istehsalının azalmasına gətirib çıxararaq tüklərin daha açıq görünməsinə səbəb olur. Alimlərin araşdırmasına görə, Amerika qara ayılarındakı bu rəng variasiyası minlərlə il əvvəl meydana çıxıb və ABŞ-ın cənub-qərb hissəsində müəyyən ekoloji şəraitdə üstünlük yaratmış ola bilər. Tədqiqatçılar həmin rəng xüsusiyyətinin təbii seçmə ilə əlaqəli ola biləcəyini də göstəriblər. Bu məqam heyvanların qeyri-adi rənglərinin həmişə onlar üçün mənfi xüsusiyyət olmadığını göstərir. Rəng bir heyvanın yaşadığı mühitdə necə görünməsinə, ovdan gizlənməsinə və ya əksinə, yırtıcılar tərəfindən fərq edilməsinə təsir göstərə bilər. Müəyyən mühitdə diqqət çəkən rəng heyvan üçün dezavantaj yarada bildiyi halda, başqa şəraitdə eyni rəng kamuflyaj üstünlüyü verə bilər.Məsələn, bəzi heyvanlarda rəngin mühitə uyğun olması ov zamanı və ya yırtıcılardan gizlənərkən əhəmiyyətli rol oynayır. Buna görə genetik mutasiyanın meydana gəlməsi avtomatik olaraq onun növbəti nəsillərdə geniş yayılacağı anlamına gəlmir. Əgər yeni rəng heyvanın yaşamasına və çoxalmasına mane olursa, həmin xüsusiyyət nadir olaraq qala bilər. Əksinə, müəyyən şəraitdə üstünlük verirsə, təbii seçmə nəticəsində populyasiyada daha geniş yayıla bilər.

Beləliklə, təbiətdə rast gəlinən qeyri-adi rəngli heyvanlar sadəcə maraqlı görüntü deyil, həm də genetika və təkamül proseslərinin canlı nümunəsidir. Bəbirin ləkələrinin qızılı-qırmızı tonlara çevrilməsindən pinqvinin lələklərinin ağ və ya qəhvəyi görünməsinə, qara ayının darçın rənginə qədər müxtəlif hallar göstərir ki, heyvanların xarici görünüşündəki kiçik genetik dəyişikliklər belə onların rəngini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.Ən maraqlısı isə budur ki, bu dəyişikliklərin nəticəsi bütün hallarda eyni olmur. Bəzi rəng variasiyaları heyvanı yırtıcılar qarşısında daha görünən edə, bəziləri isə konkret yaşayış mühitində gizlənməyə kömək edə bilər. Məhz buna görə təbiətdə “qeyri-adi rəng” anlayışı avtomatik olaraq “zərərli xüsusiyyət” demək deyil. Onun heyvan üçün nəticəsi genetik xüsusiyyətlə yanaşı, yaşadığı mühitdən və həmin rəngin verdiyi ekoloji üstünlük və ya çatışmazlıqdan da asılıdır.

Əli