Milçəklər və böcəklər qışda hara yox olur? – Soyuq aylarda onların başına nə gəlir?
Maraqlı 21 Sentyabr 2026, 09:30
302
Yay aylarında demək olar ki, hər yerdə qarşımıza çıxan milçəklər, böcəklər, kəpənəklər, arılar və digər həşəratlar havalar soyuduqdan sonra sanki birdən-birə yoxa çıxırlar. Küçələrdə, parklarda, bağlarda və evlərin ətrafında əvvəlki qədər həşərat görmürük. Bu isə təbii olaraq sual yaradır: Bəs onlar qışda hara gedirlər? Əslində həşəratların böyük bir hissəsi qış gələndə yox olmur. Sadəcə soyuq şəraitə uyğunlaşaraq həyat fəaliyyətini minimuma endirir və yazın gəlişinə qədər müxtəlif yerlərdə gizlənir.
Citypost.az xəbər verir ki, həşəratların qışdan necə çıxması onların növündən və yaşadıqları mühitdən asılıdır. Bəziləri torpağın altına girir, bəziləri ağacların qabıqlarının altına, yarpaq və bitki qalıqlarının arasına çəkilir, digərləri isə daşların, kötüklərin, çatların və müxtəlif qorunan boşluqların içində qışı keçirir. Hətta bəzi həşəratlar insanların evlərinə, divar boşluqlarına və dam örtüyünün altındakı yerlərə sığınaraq qışı burada keçirə bilir. Məsələn, bəzi milçək növlərinin payızda binalara daxil olaraq qışlamağa çalışdığı, isti günlərdə isə yenidən aktivləşə bildiyi məlumdur.
Bəs soyuq havalarda onlar nə yeyir və necə yaşayırlar? Burada əsas mexanizmlərdən biri maddələr mübadiləsinin, yəni metabolizmin yavaşlamasıdır. Temperatur aşağı düşdükcə həşəratların hərəkəti və digər fizioloji prosesləri zəifləyir. Beləliklə, onlar isti aylardakı qədər enerji sərf etmirlər. Bu da qida və suya olan ehtiyacın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına imkan verir. Lakin bütün həşəratların qışda mütləq heç nə yemədiyini söyləmək olmaz. Növdən, inkişaf mərhələsindən və temperaturdan asılı olaraq onların qış strategiyası dəyişir. Bəzi həşəratlar qışı yetkin fərd kimi keçirir. Məsələn, müəyyən kəpənək və böcək növləri qorunan yerlərdə hərəkətsiz vəziyyətdə qala bilir. Bəzi kəpənəklər ağac qabıqlarının arxasında, tökülmüş yarpaqların altında və ağac boşluqlarında qışlayır. Bəzi böcəklər isə yarpaq qalıqlarının və bitki örtüyünün arasında gizlənərək soyuqdan qorunur. Digər həşəratlar isə qışı yetkin halda deyil, həyat dövrünün başqa mərhələsində keçirir. Onlar yumurta, sürfə və ya pup mərhələsində qışlaya bilər. Məsələn, bəzi mişararıları torpaqda pup və ya pupöncəsi mərhələdə qışı keçirir, bəzi növlər isə yumurta və ya sürfə formasında soyuq mövsümə daxil olur. Yaz gəldikdə temperatur yüksəlir, inkişaf prosesi yenidən sürətlənir və onlar növbəti mərhələyə keçirlər.
Bu prosesdə “diapauza” adlanan xüsusi fizioloji vəziyyət də mühüm rol oynayır. Diapauza sadəcə yuxuya getmək deyil. Bu, həşəratın inkişafını və maddələr mübadiləsini müəyyən müddətə ciddi şəkildə yavaşlatdığı, əlverişsiz şəraitə uyğunlaşdığı bioloji vəziyyətdir. Bu mərhələdə həşəratın fəaliyyəti minimuma enir və orqanizm enerjiyə qənaət edir. Lakin hər həşərat qışda diapauzaya keçmir və bütün növlərin qışlama mexanizmi eyni deyil. Məsələn, bəzi arı və eşşəkarısı növlərində qışı əsasən cütləşmiş ana fərdlər keçirir, yazda isə onlar yenidən aktivləşərək yeni nəsil yaratmağa başlayırlar. Həşəratların soyuğa davamlılığının başqa maraqlı mexanizmləri də var. Bəzi növlərin orqanizmində soyuğa davamlılığı artıran maddələr, o cümlədən qliserol kimi birləşmələr toplanır. Bu maddələr bədən mayelərinin donma temperaturunu aşağı salmağa və hüceyrələrin soyuqdan zədələnməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər. Buna görə bəzi həşəratlar ətraf mühitin temperaturu sıfırın altına düşdükdə belə müəyyən müddət sağ qala bilirlər. Bununla belə, bütün həşəratlar güclü şaxtaya davamlı deyil və sərt qış onların bir hissəsinin tələf olmasına səbəb ola bilər.
Həmçinin oxuyun
Maraqlıdır ki, bəzi həşəratlarda qışdan sağ çıxan fərdlər yazda gördüyümüz bütün populyasiyanı təşkil etmir. Məsələn, bəzi sosial arı və eşşəkarısı növlərində əvvəlki ilin koloniyası qışda məhv olur, yalnız yeni nəsil yaratmaq qabiliyyətinə malik ana fərdlər qışı keçirir. Yazda hava isindikdə həmin fərdlər yenidən aktivləşir, yuva qurur və yeni koloniyanın əsasını qoyur. Ona görə də yaz aylarında həşəratların sanki birdən-birə ortaya çıxdığını düşünmək düzgün deyil. Əslində onların həyat dövrü qış boyunca da davam edir, sadəcə biz bu prosesi çox vaxt görmürük. Torpağın altında, ağac qabığının arxasında, yarpaq qatının arasında və müxtəlif qorunan yerlərdə onlar uyğun vaxtın gəlməsini gözləyirlər. Temperatur yüksəldikdə isə metabolik fəaliyyət artır, hərəkətlilik bərpa olunur, qidalanma və çoxalma prosesi yenidən başlayır.
Yəni qışın gəlişi həşəratlar üçün həyatın tam dayanması demək deyil. Bu, bir çox növ üçün sadəcə əlverişsiz dövrü keçirmək strategiyasıdır. Bəziləri yetkin halda, bəziləri yumurta, sürfə və ya pup kimi, digərləri isə xüsusi diapauza vəziyyətində qışdan çıxır. Yazda isə istiliyin artması ilə birlikdə təbiətdə uzun müddət gözə görünməyən bu kiçik canlıların fəaliyyəti yenidən canlanır.
Yusif
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
İnsan beyni əslində iki ayrı sistemdən yaranıb? – Stanford alimlərindən heyrətamiz kəşf
Əsrlərdir insan beynini vahid və bütöv bir orqan kimi qəbul edirik. Lakin Stanford Universitetinin alimlərinin apardığı yeni araşdırma beynin necə formalaşdığı ilə bağlı bu təsəvvürə mühüm yenilik gətirib. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, beynin müxtəlif hissələri embrional inkişafın ən erkən mərhələlərindən etibarən bir-birindən fərqli iki hüceyrə mənşəyindən formalaşır. Başqa sözlə, beynin ön və arxa hissələrinin inkişafının kökündə bir-birindən fərqli iki paralel sinir sistemi dayanır. Alimlərin fikrincə, bu sistemlər yüz milyonlarla il ərzində ayrı-ayrı təkamül yolları keçdikdən sonra vahid beyin daxilində birləşərək birlikdə fəaliyyət göstərməyə başlayıb.Citypost.az xəbər verir ki, araşdırmaya Stanford Medicine-dən inkişaf biologiyası üzrə alim Kyle Loh rəhbərlik edib. Tədqiqatın ilk...
21 Sentyabr 2026, 08:30
Quşlar uçarkən niyə dövrə vururlar?
Göydə bir qartal, şahin və ya kərkəs gördükdə diqqət etsəniz, onun bəzən qanadlarını demək olar ki, tərpətmədən böyük dairələr cızaraq yüksəldiyini görə bilərsiniz. İlk baxışdan quşun sadəcə havada dövrə vurduğu düşünülə bilər. Əslində isə bu hərəkətin arxasında çox maraqlı aerodinamik mexanizm dayanır. Quşlar müəyyən uçuş şəraitlərində havanın hərəkətindən istifadə edərək enerji sərfiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilirlər.Citypost.az xəbər verir ki, xüsusilə yırtıcı quşlar və bəzi iri uçan quşlar havada yüksələn isti hava axınlarından istifadə edirlər. Günəş yer səthini qızdırdıqda torpağa yaxın hava da isinərək yuxarı qalxır. Belə yüksələn isti hava sütunlarına “termal axınlar” deyilir. Quş həmin hava axınının içinə daxil olduqda...
18 Sentyabr 2026, 10:30
Niyə elmi təcrübələrdə məhz siçanlardan istifadə olunur?
Heç düşünmüsünüzmü ki, laboratoriyalarda aparılan saysız-hesabsız tibbi və genetik araşdırmalarda niyə məhz siçanlardan bu qədər geniş istifadə olunur? İlk baxışdan insanla laboratoriya siçanı arasında böyük fərq var. Biri insan, digəri isə kiçik ölçülü gəmiricidir. Lakin elmi baxımdan məsələ xarici görünüşdən tamamilə fərqlidir. Siçanlar insan biologiyasını öyrənmək üçün ən çox istifadə olunan model orqanizmlərdən biridir və bunun əsas səbəblərindən biri onların genetik, fizioloji və bioloji xüsusiyyətlərinin insanlarla bir sıra mühüm oxşarlıqlar təşkil etməsidir. NIH də heyvan modellərinin seçilməsində insanla anatomik, fizioloji və genetik oxşarlıqların mühüm meyar olduğunu bildirir.Citypost.az-ın məlumatına görə, insan və siçan genomlarının müqayisəsi göstərir ki, hər iki növdə çox...
18 Sentyabr 2026, 09:30
Meşələrin görünməyən interneti: Ağaclar bir-biri ilə necə əlaqə saxlayır?
Meşəyə baxanda ilk gördüyümüz mənzərə sakitlik və hərəkətsizlikdir. Ağaclar illərlə eyni yerdə dayanır, bir-birindən xəbərsiz görünür və sanki hər biri öz həyatını yaşayır. Lakin torpağın səthindən bir neçə santimetr aşağıda tamamilə başqa bir dünya mövcuddur. Burada ağacların kökləri, torpaqdakı mikroorqanizmlər və xüsusilə mikorizal göbələklərin lifləri bir-biri ilə mürəkkəb əlaqələr yarada bilir. Alimlər bu əlaqələrin müəyyən hallarda bitkilər arasında maddələrin və kimyəvi siqnalların hərəkətinə imkan verdiyini araşdırırlar.Citypost.az xəbər verir ki, bu sistem bəzən populyar elmdə “Wood Wide Web”, yəni “meşənin interneti” adlandırılır. Bunun səbəbi odur ki, mikorizal göbələklərin torpaq altında yayılan nazik lifləri bir neçə bitkinin kökləri ilə əlaqəyə girə və...
18 Sentyabr 2026, 08:30
İosif Stalinlə Adolf Hitlerin “əbədi dostluğu”
Bəlkə də çoxları bilmir ki, XX əsrin 30-cu illərinin sonunda SSRİ üçün ən böyük düşmən Almaniya deyil, Böyük Britaniya idi. Əslində həmin dövrdə Stalin ilə Hitler bir çox məsələlərdə eyni mövqe və düşüncəyə malik rəhbərlər idi. 1939-cu ilin avqust ayında Molotov-Ribbentrop paktına, daha doğrusu Stalin və Hitler razilaşmasına görə Avropanın iki yerə bölünməsi nəzərdə tutulurdu. (Həmin dövrdə İohim fon Ribbentrop Almaniyanın Xİ naziri idi). Gizli pakt bağlanışından sonra alman qonaqlara Kremldə banket təşkil olundu. Stalin həmin banketdə Hitlerin və Gimmlerin sağlığına badə qaldırdı. 1939-cu ildə Alman xalqının “əbədi füreri” Adolf Hitler teleqram vuraraq Sovet xalqının “əbədi rəhbəri” İosif Stalini...
17 Sentyabr 2026, 16:39
Bizi xəstəliklərdən qoruyan nədir? – İmmunitet sisteminin heyrətamiz müdafiə mexanizmi
Bədənimiz hər gün gözlə görünməyən milyonlarla mikroorqanizmlə təmasda olur. Bakteriyalar, viruslar, göbələklər və digər yad maddələr orqanizmə müxtəlif yollarla daxil olmağa çalışa bilər. Buna baxmayaraq, insan bədəni hər dəfə xəstələnmir. Bunun əsas səbəblərindən biri bizi daim qoruyan mürəkkəb immun sistemidir.Citypost.az-ın məlumatına görə, immunitet sistemi yalnız xəstəlik zamanı aktivləşən mexanizm deyil. Əksinə, o, gündəlik olaraq orqanizmi potensial təhlükələrdən qorumaq üçün fəaliyyət göstərir. Bu sistem müxtəlif hüceyrələr, zülallar, toxumalar və orqanlardan ibarətdir və əsasən iki böyük müdafiə istiqamətində işləyir: anadangəlmə və qazanılmış immunitet. Bu iki sistem bir-birindən ayrı deyil, əksinə, bir-birini tamamlayır. Müdafiənin ilk mərhələsi isə düşündüyümüzdən daha sadə bir yerdən başlayır...
17 Sentyabr 2026, 10:30
