Ürək dayandıqdan sonra beyində nə baş verir? – MARAQLI ARAŞDIRMA

İnsan ürəyi dayandıqda ilk saniyələrdə beyində də fəaliyyətin dərhal və tamamilə dayandığını düşünmək intuitiv olaraq məntiqli görünə bilər. Lakin son illərdə aparılan bəzi araşdırmalar bu prosesin düşündüyümüz qədər sadə olmadığını göstərib. Alimlər ürək dayanmasından sonra beynin müəyyən müddət ərzində elektrik aktivliyi nümayiş etdirə bildiyini və bəzi hallarda bu aktivliyin yüksək tezlikli gamma dalğalarını əhatə etdiyini müşahidə ediblər.

Citypost.az xəbər verir ki, bu mövzuda ən çox diqqət çəkən araşdırmalardan biri 2013-cü ildə Miçiqan Universitetinin alimlərinin siçovullar üzərində apardığı tədqiqat olub. Alimlər ürək dayanmasından sonra ilk 30 saniyə ərzində beyində sinxron gamma dalğalarının qısa müddətli yüksəlişini müşahidə ediblər. Bu aktivlik daha sonra beynin elektrik siqnallarının sönməsindən əvvəl baş verib və bəzi göstəricilər oyanıqlıq vəziyyətində müşahidə edilən səviyyələri də keçib. Gamma dalğaları beynin yüksək tezlikli elektrik aktivliyi ilə əlaqələndirilir və diqqət, yaddaş, qavrama və şüurlu emal kimi proseslərdə rol oynaya bilər. Lakin burada mühüm bir məqam var: gamma aktivliyinin müşahidə edilməsi avtomatik olaraq heyvanın və ya insanın həmin anda şüurlu olduğunu sübut etmir. Bu, sadəcə beynin ölüm prosesinin müəyyən mərhələsində gözlənilməz dərəcədə təşkilatlanmış elektrik fəaliyyəti göstərə bildiyini ortaya qoyur.

2023-cü ildə Miçiqan Universitetinin tədqiqatçıları bu suala insanlarda da cavab axtarıblar. Araşdırmada həyat dəstəyi dayandırıldıqdan sonra ürək dayanması yaşayan dörd xəstənin EEG məlumatları retrospektiv şəkildə təhlil edilib. Onlardan ikisində həyat dəstəyinin dayandırılmasından sonra gamma dalğalarında nəzərəçarpacaq artım müşahidə olunub. Daha maraqlısı isə həmin aktivliyin beynin temporo-parieto-oksipital bölgəsində müşahidə olunmasıdır. Bu sahələr görmə, eşitmə və müxtəlif şüur halları ilə əlaqəli neyron şəbəkələrinin tərkibində iştirak edir. Həmin bölgələrin yuxular, görmə ilə bağlı hallüsinasiyalar və dəyişmiş şüur vəziyyətləri ilə əlaqəsi barədə əvvəlki araşdırmalar da mövcuddur.

Bu nəticələr təbii olaraq belə bir sual doğurur: insanın ürəyi dayandıqdan sonra beyni bir müddət “işləməyə” davam edirsə, həmin şəxs nəsə görə və ya hiss edə bilərmi?

Alimlərin hazırkı cavabı ehtiyatlıdır. Tədqiqatçılar həmin beyin aktivliyinin konkret olaraq hansı subyektiv təcrübəyə uyğun gəldiyini müəyyən edə bilməyiblər. Yəni gamma dalğalarının müşahidə edilməsi insanın işıq gördüyünü, həyatını xatırladığını, müəyyən görüntülər yaşadığını və ya ölümə yaxın təcrübə keçirdiyini sübut etmir. 2023-cü ildəki insan araşdırmasının ən böyük məhdudiyyətlərindən biri də məhz iştirakçı sayının çox az olmasıdır: yalnız dörd xəstənin məlumatı təhlil edilib və onların heç biri sonradan bu təcrübəni təsvir edə bilməyib.

Bununla yanaşı, ürək dayanmasından sonra şüur və yaddaşla bağlı təcrübələrin olub-olmaması başqa bir böyük tədqiqatda da araşdırılıb. 2023-cü ildə yayımlanan AWARE II araşdırması 25 xəstəxanada ürək dayanması keçirən 567 pasiyenti əhatə edib. Bu şəxslərin 53-ü xəstəxanadan çıxana qədər sağ qalıb, onlardan 28-i müsahibədə iştirak edə bilib. Müsahibə verilən 28 nəfərin 11-i, yəni 39,3 faizi ürək dayanması zamanı müəyyən yaddaş və ya qavrayış təcrübəsi olduğunu bildirib. Həmin təcrübələr müxtəlif xarakter daşıyıb. Bəzi iştirakçılar reanimasiya zamanı şüurun müəyyən formada geri qayıtmasını, bəziləri yuxuya bənzər təcrübələri, digərləri isə daha fərqli və “ölüm təcrübəsi” kimi təsvir edilən hadisələri xatırlayıblar. Araşdırmada 28 müsahibə iştirakçısının 6-sında, yəni 21,4 faizində “transsendent ölüm təcrübəsi” kimi təsnif edilən xatirələr qeydə alınıb. Lakin bu rəqəmləri “ürəyi dayanan insanların 40 faizi ölümü yaşayır” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Çünki 567 nəfərin hamısı sağ qalmayıb və müsahibədə iştirak edənlər də yalnız sağ qalanların bir hissəsi olub. Buna görə nəticələr ürək dayanması keçirən bütün insanların təcrübəsinə birbaşa şamil edilə bilməz. Tədqiqatçıların özləri də sağ qalma sayının aşağı olması səbəbindən nəticələrin məhdud olduğunu qeyd ediblər.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

Araşdırmanın daha bir maraqlı tərəfi odur ki, bəzi pasiyentlərdə reanimasiya prosesi zamanı, hətta beynin oksigenlə təminatının ciddi şəkildə azaldığı şəraitdə EEG-də müəyyən normal ritmlərə uyğun fəaliyyət müşahidə olunub. Tədqiqatçılar bəzi hallarda delta, theta və alfa ritmlərinin CPR, yəni ürək-ağciyər reanimasiyası zamanı 35-60 dəqiqəyə qədər yenidən ortaya çıxa bildiyini bildiriblər. Bütün bunlar ölüm prosesinin beyində necə baş verdiyi ilə bağlı mühüm suallar yaradır. Ürək dayandıqda beyinə qan və oksigen axını kəskin şəkildə azalır. Beyin oksigen çatışmazlığına son dərəcə həssas orqandır. Buna baxmayaraq, elektrik aktivliyinin bəzi formalarının müəyyən müddət davam etməsi və ya yenidən ortaya çıxması göstərir ki, ürək dayanması ilə beynin bütün fəaliyyətinin eyni anda və dərhal dayanması arasında fərq ola bilər. 2013-cü ildə heyvanlar üzərində aparılan araşdırmada gamma aktivliyinin ürək dayanmasından sonra ilk 30 saniyə ərzində müşahidə olunması xüsusilə diqqət çəkib. Tədqiqatçılar bu aktivliyi şüurlu emalla əlaqəli ola biləcək neyrofizioloji göstəricilər kimi qiymətləndiriblər. Lakin həmin nəticələrin insan ölümünün son anlarında nə baş verdiyini birbaşa izah etdiyini söyləmək mümkün deyil.

İnsanlar üzərində aparılan 2023-cü il araşdırması isə bu mövzuda ilk dəlillərdən birini təqdim edib. Dörd pasiyentin ikisində müşahidə edilən gamma aktivliyinin beynin şüurla əlaqələndirilən “qaynar zona”sında meydana çıxması alimlərin diqqətini çəkib. Bununla belə, tədqiqatçılar həmin aktivliyin subyektiv təcrübə və ya şüur anlamına gəldiyini təsdiqləmək üçün daha böyük və nəzarətli araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulayıblar. Bu mövzuda ən vacib məsələ isə “beyin ölüm anında şüurlu qalır” kimi qəti nəticəyə gəlməməkdir. Hazırkı elmi məlumatlar bunu təsdiqləmir. Əldə olunan nəticələr daha çox onu göstərir ki, ölüm prosesi zamanı beynin fəaliyyəti gözləniləndən daha mürəkkəb ola bilər və bəzi elektrik aktivliyi nümunələri ürəyin dayanmasından sonra da qısa müddət ərzində müşahidə edilə bilər. Alimlər həmçinin ölümə yaxın təcrübələrin mexanizmini tam izah edə bilmirlər. İnsanların “işıq görmək”, “özünü bədənindən kənarda hiss etmək”, “keçmiş hadisələri xatırlamaq” və ya “sakitlik hissi yaşamaq” kimi təsvir etdiyi təcrübələrin hansı neyrobioloji mexanizmlərdən yarandığı hələ tam aydın deyil. Ürək dayanması zamanı beynin oksigen çatışmazlığı, neyrotransmitter dəyişiklikləri, elektrik aktivliyindəki dəyişikliklər və reanimasiya prosesinin özü bu təcrübələrin mümkün izahları arasında araşdırılır.

Beləliklə, ürək dayandıqda beynin də həmin saniyədə tamamilə “səssizliyə” keçdiyini düşünmək elmi baxımdan artıq həddindən artıq sadə yanaşma hesab olunur. Heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatlarda ürək dayanmasından sonra qısa müddətli gamma aktivliyi, insanlarda isə bəzi pasiyentlərdə buna bənzər beyin fəaliyyəti müşahidə edilib. Eyni zamanda, ürək dayanmasından sağ çıxan bəzi insanların müəyyən yaddaş və qavrayış təcrübələri bildirməsi də bu sahədə yeni suallar doğurur. Lakin bütün bunların ölüm anında insanın dəqiq nə yaşadığını göstərdiyini söyləmək hələ mümkün deyil. Elm hazırda daha çox bir suala cavab axtarır: ürək dayandıqdan sonra beynin fəaliyyəti hansı müddət ərzində və hansı formada davam edir və müşahidə olunan elektrik siqnalları insanın şüur təcrübəsi ilə necə əlaqəlidir?

Bəlkə də ölümün ilk saniyələri əvvəllər düşündüyümüz qədər “səssiz” deyil. Ancaq həmin anlarda beynin daxilində nələrin baş verdiyini tam anlamaq üçün daha geniş insan tədqiqatlarına ehtiyac var. Mövcud araşdırmalar isə yalnız bir şeyi aydın şəkildə göstərir: ürəyin dayanması ilə beynin bütün fəaliyyətinin eyni anda yox olması arasında düşündüyümüzdən daha mürəkkəb bir proses ola bilər.

Yusif