Kimlər “gizli şəkər” riski altındadır? – Endokrinoloqdan AÇIQLAMA

Şəkərli diabet uzun müddət heç bir aşkar əlamət vermədən inkişaf edə bilər. İnsan özünü sağlam hiss etdiyi halda qanında qlükoza səviyyəsinin normadan yüksək olması və artıq diabet həddinə çatmaması isə tibbdə əsasən prediabet kimi qiymətləndirilir. Cəmiyyətdə buna bəzən “gizli şəkər” də deyilir. Məhz bu səbəbdən risk qrupunda olan insanların vaxtında müayinədən keçməsi və qan şəkərinin nəzarətdə saxlanılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Məsələ ilə bağlı endokrinoloq Fərid Bayramov Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, “gizli şəkər” hesab edilən prediabeti yalnız müəyyən simptomlara əsasən müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bir çox insanda bu vəziyyət uzun müddət heç bir ciddi şikayət yaratmaya bilər. Buna görə də risk faktorlarının mövcudluğu zamanı laborator müayinələrin aparılması vacibdir.

“Gizli şəkər dedikdə adətən qanda şəkərin normal göstəricidən yüksək, lakin şəkərli diabet diaqnozu qoyulması üçün tələb olunan səviyyədən aşağı olduğu vəziyyət nəzərdə tutulur. Bu hal prediabet adlanır. Ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, insan özündə hər hansı ciddi əlamət hiss etməyə bilər. Ona görə də yalnız ‘özümü yaxşı hiss edirəm’ deyərək qan şəkərini yoxlatdırmamaq düzgün yanaşma deyil”, – deyə mütəxəssis qeyd edib.

Amerika Diabet Assosiasiyasının 2026-cı il tövsiyələrinə əsasən, prediabet acqarına qlükozanın 100–125 mg/dL, yəni təxminən 5,6–6,9 mmol/L olması, 75 qramlıq qlükoza tolerantlıq testindən iki saat sonra qlükozanın 140–199 mg/dL, yəni 7,8–11,0 mmol/L aralığında olması və ya HbA1c göstəricisinin 5,7–6,4 faiz təşkil etməsi ilə müəyyən edilə bilər. Diabet diaqnozu üçün isə daha yüksək göstəricilər tələb olunur.

Endokrinoloqun sözlərinə görə, artıq çəkisi və xüsusilə piylənməsi olan şəxslər prediabet və ikinci tip şəkərli diabet baxımından daha diqqətli olmalıdırlar. Artıq çəki, xüsusilə qarın nahiyəsində yağlanmanın çox olması insulin müqaviməti ilə əlaqəli ola bilər. İnsulin müqaviməti zamanı orqanizmin hüceyrələri insulinin təsirinə əvvəlki qədər həssas olmur və mədəaltı vəzi qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq üçün daha çox insulin ifraz etməyə çalışır.

“Artıq çəki və piylənmə əsas risk faktorlarından biridir. Xüsusilə bel ətrafında piylənmə, hərəkətsizlik və qeyri-sağlam qidalanma bir araya gəldikdə metabolik problemlərin yaranma ehtimalı artır. Buna görə artıq çəkisi olan insanların vaxtaşırı qan şəkərini və digər metabolik göstəricilərini yoxlatdırması məqsədəuyğundur”, – deyə Fərid Bayramov bildirib.

Mütəxəssis fiziki aktivliyin az olmasının da risk faktorlarından biri olduğunu vurğulayıb. Günün böyük hissəsini oturaq keçirən, müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmayan insanlarda insulin müqaviməti və metabolik pozğunluqların yaranma riski arta bilər. 2026-cı il ADA tövsiyələrində də fiziki passivlik prediabet və tip 2 diabet üçün risk faktorları sırasında göstərilir.

Ailə anamnezi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birinci dərəcəli qohumlarında, xüsusilə valideyn və ya bacı-qardaşında tip 2 şəkərli diabet olan şəxslər risk qrupuna daxil edilirlər. Bu səbəbdən ailəsində şəkərli diabet olan insanlarda qan şəkərinin mütəmadi nəzarətdə saxlanılması daha vacib ola bilər.

“Əgər şəxsin valideynlərindən birində, bacısında və ya qardaşında tip 2 şəkərli diabet varsa, bunu mütləq nəzərə almaq lazımdır. Bu, həmin şəxsin mütləq diabet xəstəsi olacağı demək deyil. Sadəcə olaraq riskin yüksək ola biləcəyini göstərir və belə insanlar müayinələrə daha məsuliyyətlə yanaşmalıdırlar”, – deyə endokrinoloq əlavə edib.

Fərid Bayramov qadınlarda hamiləlik dövründə şəkərli diabet aşkarlanmasının da sonrakı illər üçün mühüm xəbərdarlıq siqnalı olduğunu bildirib. Gestasion diabet hamiləlik zamanı ortaya çıxan və doğuşdan sonra normallaşa bilən qan şəkəri pozğunluğudur. Lakin belə bir tarixçənin olması gələcəkdə tip 2 diabet və prediabet riskinin artması ilə əlaqələndirilir. ADA əvvəlki hamiləlikdə gestasion diabet diaqnozu qoyulan şəxslərin mütəmadi olaraq yoxlanılmasını tövsiyə edir.

“Əvvəlki hamiləlik zamanı gestasion diabet aşkarlanıbsa, qadın doğuşdan sonra qan şəkərinin normallaşmasına arxayın olub bu məsələni tamamilə unutmalı deyil. Belə qadınlar gələcəkdə də diabet baxımından nəzarətdə olmalıdırlar”, – deyə mütəxəssis vurğulayıb.

Onun sözlərinə görə, iri çəkili uşaq dünyaya gətirmə tarixçəsi də risk faktorlarından biri hesab olunur. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri də çəkisi təxminən 4,1 kiloqramdan, yəni 9 funtdan çox olan körpə dünyaya gətirmə tarixçəsini prediabet və tip 2 diabet risk faktorlarından biri kimi göstərir.

“Makrosomiya, yəni doğuş zamanı körpənin normadan əhəmiyyətli dərəcədə iri olması da müəyyən hallarda ananın gələcək metabolik riskləri baxımından nəzərə alınan amillərdəndir. Xüsusilə belə hal gestasion diabet tarixçəsi ilə birlikdədirsə, qadının endokrinoloji nəzarətdən keçməsi məqsədəuyğundur”, – deyə Fərid Bayramov qeyd edib.

Endokrinoloq polikistik yumurtalıq sindromu olan qadınların da qan şəkərinə xüsusi diqqət etməli olduqlarını bildirib. PCOS insulin müqaviməti ilə əlaqəli ola bilər və bu vəziyyət tip 2 diabet riskini artırır. Buna görə polikistik yumurtalıq sindromu olan qadınlarda metabolik göstəricilərin mütəmadi qiymətləndirilməsi vacibdir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

“Polikistik yumurtalıq sindromu olan qadınlarda insulin müqavimətinə daha çox rast gəlinə bilər. Bu səbəbdən həmin pasiyentlərdə yalnız hormonal və ginekoloji göstəricilərə deyil, qan şəkərinə, çəkiyə və digər metabolik göstəricilərə də diqqət yetirilməlidir”, – deyə həkim bildirib.

Yüksək arterial təzyiq və lipid mübadiləsində pozğunluqların olması da riskin qiymətləndirilməsində nəzərə alınır. ADA hipertoniya, ürək-damar xəstəliyi, aşağı HDL və yüksək triqliserid səviyyəsini prediabet və tip 2 diabet üçün skrininq zamanı nəzərə alınmalı amillər arasında göstərir.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, bu risk faktorlarından birinin olması həmin şəxsdə mütləq “gizli şəkər” olduğu anlamına gəlmir. Risk faktorları yalnız müayinəyə ehtiyacın daha ciddi qiymətləndirilməsinə əsas verir.

“Burada ən vacib məsələ insanları qorxutmaq deyil. Məsələn, artıq çəkisi olan və ya ailəsində şəkərli diabet olan hər kəsin mütləq prediabet olduğunu söyləmək doğru deyil. Sadəcə bu şəxslərdə risk daha yüksək ola bilər və qan şəkərinin yoxlanılması məsələsinə daha ciddi yanaşmaq lazımdır”, – deyə Fərid Bayramov vurğulayıb.

Prediabetin təhlükəsi də məhz onun uzun müddət səssiz gedə bilməsidir. CDC-nin məlumatına görə, prediabet illərlə aşkar edilmədən qala bilər və insan vəziyyətindən xəbərsiz ola bilər. Bu mərhələ tip 2 diabetin inkişaf riskini artırmaqla yanaşı, ürək-damar xəstəlikləri və insult riski ilə də əlaqələndirilir.

Həkim bildirib ki, “gizli şəkər” aşkarlanması avtomatik olaraq insanın gələcəkdə mütləq şəkərli diabet xəstəsi olacağı demək deyil. Əksinə, prediabet mərhələsinin vaxtında müəyyənləşdirilməsi həyat tərzində dəyişikliklər etmək və diabetin inkişafının qarşısını almaq və ya onu gecikdirmək üçün mühüm imkan yaradır.

“Prediabet aşkarlanıbsa, bu, insan üçün xəbərdarlıq siqnalıdır. Bu mərhələdə düzgün qidalanma, fiziki aktivliyin artırılması, artıq çəkinin azaldılması və həkim nəzarəti ilə metabolik göstəricilərin izlənməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsan bu vəziyyətə ‘hələ diabet deyiləm’ deyib laqeyd yanaşmamalıdır”, – deyə mütəxəssis qeyd edib.

ADA-nın 2026-cı il tövsiyələrində prediabeti olan şəxslər üçün həyat tərzi müdaxilələrinin, o cümlədən sağlam qidalanma və fiziki aktivliyin artırılmasının əhəmiyyəti vurğulanır. Artıq çəkisi və ya piylənməsi olan şəxslərdə fərdiləşdirilmiş çəki azaltma planı da tövsiyə olunur.

Fərid Bayramovun sözlərinə görə, qan şəkərinin yoxlanılması üçün yalnız təsadüfi bir ölçümə əsaslanmaq da düzgün deyil. Həkim şəxsin yaşını, çəkisini, ailə anamnezini, yanaşı xəstəliklərini və digər risk faktorlarını nəzərə alaraq uyğun laborator müayinələri müəyyənləşdirə bilər. Prediabetin qiymətləndirilməsi üçün acqarına qlükoza, HbA1c və bəzi hallarda oral qlükoza tolerantlıq testi istifadə edilə bilər.

“Əsas məqsəd xəstəliyin özünü gözləmək deyil, risk mərhələsində problemi müəyyən etməkdir. İnsan özündə heç bir əlamət hiss etməsə belə, risk faktorları varsa, həkimlə məsləhətləşərək müayinədən keçə bilər. Erkən aşkarlama insana həyat tərzini vaxtında dəyişmək və gələcəkdə yarana biləcək fəsadların riskini azaltmaq imkanı verir”, – deyə endokrinoloq əlavə edib.

Beləliklə, artıq çəki və piylənmə, fiziki passivlik, ailədə tip 2 şəkərli diabetin olması, əvvəlki hamiləlikdə gestasion diabet, iri çəkili uşaq dünyaya gətirmə tarixçəsi, polikistik yumurtalıq sindromu, yüksək arterial təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri və bəzi lipid pozğunluqları olan şəxslər qan şəkərinə daha diqqətli yanaşmalıdırlar. Lakin bu amillərin mövcudluğu öz-özlüyündə prediabet diaqnozu deyil. Dəqiq qiymətləndirmə yalnız uyğun tibbi müayinə və laborator analizlər əsasında aparılır.

Mütəxəssis sonda bildirib ki, “gizli şəkər”in vaxtında aşkarlanması insanın gələcək sağlamlığı baxımından mühüm addımdır. Sağlam qidalanma, müntəzəm hərəkət, artıq çəkinin nəzarətdə saxlanılması və risk qrupunda olan şəxslərin vaxtında müayinədən keçməsi tip 2 diabetin qarşısının alınmasına və ya onun inkişafının gecikdirilməsinə kömək edə bilər.

Yeganə