Dilimiz dad bilməsəydi, həyatımız necə dəyişərdi? – Dad duyğusu haqqında maraqlı FAKTLAR
Maraqlı 22 Sentyabr 2026, 09:30
339
Heç düşünmüsünüzmü ki, dilimiz dadları hiss etməsəydi, gündəlik həyatımız necə olardı? Şirin, turş, duzlu, acı və digər dadları bir-birindən ayırmaq bizim üçün adi haldır. Lakin dad duyğusu olmasaydı, yediyimiz qidaların böyük hissəsini əvvəlki kimi qəbul edə bilməzdik. Yeməyin dadını müəyyənləşdirmək, qidaları seçmək və hətta bəzi potensial təhlükələri vaxtında hiss etmək xeyli çətinləşərdi.
Citypost.az xəbər verir ki, dad duyğusu insanın qidalanmasında mühüm rol oynayan hisslərdən biridir. Dilin üzərində və ağız boşluğunun digər nahiyələrində yerləşən dad reseptorları qidadakı müxtəlif kimyəvi maddələri qəbul edir və bu məlumatı sinir sistemi vasitəsilə beyinə ötürür. Beyin isə həmin siqnalları emal edərək qəbul etdiyimiz qidanın hansı dada malik olduğunu müəyyənləşdirir. İnsan əsas dad keyfiyyətləri kimi şirin, turş, duzlu, acı və umamini qəbul edə bilir. Umami daha çox zülalla zəngin qidalarda və bəzi digər məhsullarda hiss edilən ləzzətli, “ətvari” dad kimi təsvir olunur. Bu dadların hər biri müxtəlif qida komponentlərinin qəbul edilməsində rol oynayır.
Məsələn, şirin dad əsasən şəkərlər və digər karbohidratlarla əlaqələndirilir. Turş dad qidanın turşuluğu ilə bağlıdır. Duzlu dad əsasən natrium kimi ionların qəbul edilməsi ilə formalaşır. Acı dad isə bəzi potensial zərərli və ya zəhərli maddələrə qarşı qoruyucu mexanizmlərdən biri kimi təkamül edib. Lakin acı dadı olan hər maddənin zəhərli, şirin dadı olan hər qidanın isə təhlükəsiz olduğunu düşünmək olmaz. Dad duyğusu təkcə yeməyin xoş olub-olmamasını müəyyənləşdirmir. O, insanın qidalanma davranışına və hansı qidaları seçməsinə də təsir göstərir. Beyin dad, qoxu, temperatur və ağızda yaranan digər hisslərdən gələn məlumatları birlikdə qiymətləndirərək qidanın necə qəbul edildiyini formalaşdırır. Məhz buna görə dad və qoxu hissləri bir-biri ilə sıx əlaqəlidir.
Əslində, insanın “dad” kimi qəbul etdiyi hissin əhəmiyyətli hissəsi qoxu duyğusunun da iştirakı ilə yaranır. Burun tıxandıqda və ya insan qoxu hissini itirdikdə yeməklərin dadı əvvəlkindən daha zəif və fərqli görünə bilər. Bu zaman insan şirin və duzlu kimi əsas dadları müəyyən dərəcədə hiss etsə də, yeməyin ümumi ləzzətini əvvəlki qədər yaxşı ayırd edə bilmir. Dad duyğusunun başqa bir əhəmiyyəti də qidaların qəbuluna münasibətdə beyinə siqnal göndərməsidir. Qidanın ağız boşluğuna daxil olması ilə dad reseptorlarından beyinə məlumat ötürülür və bu proses qidalanma davranışının formalaşmasına kömək edir. Xüsusilə acı dad bəzi hallarda insanı həmin qidadan uzaqlaşmağa sövq edə bilər.
Həmçinin oxuyun
Bununla belə, dad duyğusunu orqanizmin təhlükəli qidaları müəyyənləşdirən tam etibarlı “sensoru” kimi qəbul etmək olmaz. Bəzi zərərli və ya xarab olmuş qidalar dad və qoxu baxımından normal görünə bilər. Buna görə qidanın təhlükəsizliyini yalnız dadına baxmaqla müəyyən etmək düzgün deyil. Xüsusilə mikroorqanizmlərin yaratdığı qida zəhərlənmələrində qidanın görünüşü, qoxusu və dadı həmişə təhlükəni göstərmir. Dad duyğusunun zəifləməsi və ya itməsi isə müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. Yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyaları, bəzi dərmanlar, ağız boşluğu problemləri, yaşla bağlı dəyişikliklər və qoxu duyğusunun pozulması dad qəbuluna təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən dad duyğusunda uzunmüddətli və səbəbi aydın olmayan dəyişiklik müşahidə edilərsə, bunun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün həkimə müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Beləliklə, dilimizin dadları hiss etməsi yalnız yeməyi daha ləzzətli qəbul etməyimiz üçün deyil, qidalanma davranışımızın formalaşması və müxtəlif qida komponentlərinin fərqləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Şirin, turş, duzlu, acı və umami kimi dadların beyinə ötürülən siqnallarla birlikdə yaratdığı mürəkkəb sistem sayəsində yediyimiz qidaları daha yaxşı tanıyır və onların yaratdığı hissləri fərqləndiririk.Əgər dad duyğumuz ümumiyyətlə olmasaydı, gündəlik qidalanma təcrübəmiz tamamilə fərqli olardı. Yeməklərin bir-birindən fərqləndirilməsi çətinləşər, qida seçimlərimiz dəyişər və süfrədə aldığımız zövq əhəmiyyətli dərəcədə azalardı. Dilimiz və dad reseptorlarımız isə hər gün hiss etmədən yerinə yetirdikləri bu mühüm funksiyalarla qidalanma prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Yeganə
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Heyvanlar niyə gözlənilməz rəngdə doğulur?
Təbiətdə heyvanların böyük əksəriyyəti yaşadığı mühitə uyğun rəng və naxışlarla diqqət çəkir. Lakin bəzən eyni növə aid heyvanlar arasında gözlənilməz rənglərə sahib fərdlərə də rast gəlinir. Qızılı və ya qırmızımtıl rəngli bəbir, yaşıl olması gözlənilən həşəratın sarı və ya çəhrayı görünməsi, adi rəngindən fərqli lələklərə sahib pinqvin və hətta qara ayının açıq rəngli olması ilk baxışdan qeyri-adi görünsə də, bunun arxasında çox vaxt genetika dayanır.Citypost.az xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, heyvanların xarici görünüşündə rəngin formalaşmasında piqmentlər mühüm rol oynayır. Bu piqmentlərin hansı miqdarda istehsal edilməsi, necə dəyişdirilməsi və hüceyrələrdə hansı formada yerləşdirilməsi müxtəlif genlərin fəaliyyəti ilə əlaqəlidir. Genetik materialda baş...
22 Sentyabr 2026, 08:30
Sovet dövrünün ən çox problem yaşadan avtomobilləri – SİYAHI
Bir vaxtlar bu avtomobillərdən birinə sahib olmaq üçün insanlar illərlə pul yığır, növbəyə yazılır və bəzən avtomobili əldə etmək üçün uzun müddət gözləyirdilər. Sovet İttifaqında avtomobil sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyildi. Bir çox ailə üçün bu, böyük arzu, uzun illər davam edən gözlənti və ciddi maddi xərc demək idi. Amma maraqlısı odur ki, illərlə gözlədiyi avtomobilə nəhayət sahib olan bəzi insanlar sevincdən çox problemlə qarşılaşırdılar.Təsəvvür edin: səhər işə getmək üçün həyətə düşürsünüz, maşına minirsiniz, açarı çevirirsiniz, amma mühərrik işə düşmür. Bir dəfə cəhd edirsiniz – səs yoxdur. İkinci dəfə yoxlayırsınız – yenə nəticə yoxdur. Üçüncü dəfə açarı çevirəndə isə artıq əsəblər...
21 Sentyabr 2026, 10:30
Milçəklər və böcəklər qışda hara yox olur? – Soyuq aylarda onların başına nə gəlir?
Yay aylarında demək olar ki, hər yerdə qarşımıza çıxan milçəklər, böcəklər, kəpənəklər, arılar və digər həşəratlar havalar soyuduqdan sonra sanki birdən-birə yoxa çıxırlar. Küçələrdə, parklarda, bağlarda və evlərin ətrafında əvvəlki qədər həşərat görmürük. Bu isə təbii olaraq sual yaradır: Bəs onlar qışda hara gedirlər? Əslində həşəratların böyük bir hissəsi qış gələndə yox olmur. Sadəcə soyuq şəraitə uyğunlaşaraq həyat fəaliyyətini minimuma endirir və yazın gəlişinə qədər müxtəlif yerlərdə gizlənir.Citypost.az xəbər verir ki, həşəratların qışdan necə çıxması onların növündən və yaşadıqları mühitdən asılıdır. Bəziləri torpağın altına girir, bəziləri ağacların qabıqlarının altına, yarpaq və bitki qalıqlarının arasına çəkilir, digərləri isə daşların, kötüklərin, çatların...
21 Sentyabr 2026, 09:30
İnsan beyni əslində iki ayrı sistemdən yaranıb? – Stanford alimlərindən heyrətamiz kəşf
Əsrlərdir insan beynini vahid və bütöv bir orqan kimi qəbul edirik. Lakin Stanford Universitetinin alimlərinin apardığı yeni araşdırma beynin necə formalaşdığı ilə bağlı bu təsəvvürə mühüm yenilik gətirib. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, beynin müxtəlif hissələri embrional inkişafın ən erkən mərhələlərindən etibarən bir-birindən fərqli iki hüceyrə mənşəyindən formalaşır. Başqa sözlə, beynin ön və arxa hissələrinin inkişafının kökündə bir-birindən fərqli iki paralel sinir sistemi dayanır. Alimlərin fikrincə, bu sistemlər yüz milyonlarla il ərzində ayrı-ayrı təkamül yolları keçdikdən sonra vahid beyin daxilində birləşərək birlikdə fəaliyyət göstərməyə başlayıb.Citypost.az xəbər verir ki, araşdırmaya Stanford Medicine-dən inkişaf biologiyası üzrə alim Kyle Loh rəhbərlik edib. Tədqiqatın ilk...
21 Sentyabr 2026, 08:30
Quşlar uçarkən niyə dövrə vururlar?
Göydə bir qartal, şahin və ya kərkəs gördükdə diqqət etsəniz, onun bəzən qanadlarını demək olar ki, tərpətmədən böyük dairələr cızaraq yüksəldiyini görə bilərsiniz. İlk baxışdan quşun sadəcə havada dövrə vurduğu düşünülə bilər. Əslində isə bu hərəkətin arxasında çox maraqlı aerodinamik mexanizm dayanır. Quşlar müəyyən uçuş şəraitlərində havanın hərəkətindən istifadə edərək enerji sərfiyyatını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilirlər.Citypost.az xəbər verir ki, xüsusilə yırtıcı quşlar və bəzi iri uçan quşlar havada yüksələn isti hava axınlarından istifadə edirlər. Günəş yer səthini qızdırdıqda torpağa yaxın hava da isinərək yuxarı qalxır. Belə yüksələn isti hava sütunlarına “termal axınlar” deyilir. Quş həmin hava axınının içinə daxil olduqda...
18 Sentyabr 2026, 10:30
Niyə elmi təcrübələrdə məhz siçanlardan istifadə olunur?
Heç düşünmüsünüzmü ki, laboratoriyalarda aparılan saysız-hesabsız tibbi və genetik araşdırmalarda niyə məhz siçanlardan bu qədər geniş istifadə olunur? İlk baxışdan insanla laboratoriya siçanı arasında böyük fərq var. Biri insan, digəri isə kiçik ölçülü gəmiricidir. Lakin elmi baxımdan məsələ xarici görünüşdən tamamilə fərqlidir. Siçanlar insan biologiyasını öyrənmək üçün ən çox istifadə olunan model orqanizmlərdən biridir və bunun əsas səbəblərindən biri onların genetik, fizioloji və bioloji xüsusiyyətlərinin insanlarla bir sıra mühüm oxşarlıqlar təşkil etməsidir. NIH də heyvan modellərinin seçilməsində insanla anatomik, fizioloji və genetik oxşarlıqların mühüm meyar olduğunu bildirir.Citypost.az-ın məlumatına görə, insan və siçan genomlarının müqayisəsi göstərir ki, hər iki növdə çox...
18 Sentyabr 2026, 09:30
