Türkiyənin ittifaq arayışları. Xəqani Cəfərli yazır...
Siyasət 06 May 2026, 10:50
1327
Türkiyənin ittifaq arayışları
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra formalaşmış “Yalta-Potsdam” dünya nizamı dağılıb və yeni dünya nizamı formalaşmağa başlayıb. Uzun on illiklər ərzində NATO-nun daxilində özünü kənar müdaxilələrdən sığortalanmış hesab edən Türkiyə Şimali Atlantika Alyansının dağılacağı halda və ümumiyyətlə dəyişən dünyada özünün təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müxtəlif ittifaq ideyaları arasında axtarışdadır.
İki il öncə Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) sədri Dövlət Bahçəlı İsrailə qarşı Türkiyə, Suriya, İraq və Misirin iştirakı ilə “Qüds Paktı”nı qurmağı təklif etdi. Ötən ilin sentyabrında isə MHP sədri şər koalisiyası adlandırdığı ABŞ-İsrail ortaqlığına qarşı Türkiyə-Rusiya-Çin (TRÇ) ittifaqının yaradılmasını təklifini irəli sürdü. Bir neçə həftə öncə isə Bahçəli MHP-nin sədr müavini və Samsun millət vəkili professor İlyas Topsakalı ABŞ-İsrail ittifaqına qarşı “TÇR” ittifaqını müzakirə etmək üçün Moskvaya göndərdi.
Moskvadan qayıdan İlyas Topsakal bəyan etdi ki, 2028-ci il president və parlament seçkilərində AK Partiya ilə ittifaq qurmaları üçün “gizli şərt”ləri MHP-yə nazirliklərin verilməsi deyil, Rusiya və Çinlə ittifaq yaradılması ilə bağlı təşəbbüslərinin qəbul edilməsidir. Belə görünür ki, Türkiyənin gələcəyini Rusiya və Çinlə ittifaqda görüş MHP-nin strateji seçimidir.
MHP-dən fərqli olaraq Türkiyə hökumətinin Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı müdafiə ittifaqına daha çox maraq göstərdiyi hiss olunur. Nüvə silahına malik müsəlman dövləti ilə ittifaq çox cazibədar görünür. Artıq belə fikirlər səslənir ki, Türkiyə ilə yanaşı Misir də Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı ittifaqına qoşula bilər. Türkiyə, Misir, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı xarici işlər nazirləri artıq bir neçə dəfə görüş də keçiriblər. Xarici işlər nazirlərinin üçüncü görüşü Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində gerçəkləşib.
Türkiyə hökumətinin “TÇR” ittifaqına deyil, islam ittifaqı kimi təqdim olunan Türkiyə, Misir, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı alyansına daha çox maraq göstərsə də, belə bir ittifaqın yaranması ilə bağlı çox böyük suallar var. Ər-Riyyad İran təhlükəsinə qarşı Pakistanla Strateji İkitərəfli Müdafiə Müqaviləsi imzalasa da, bu müqavilə onu İranın hücumundan qorumadı.
Digər tərəfdən Rusiya, Çin və Hindistanın bir neçə müsəlman dövlətinin yer alması ehtimal olunan “Müsəlman NATO-su”na qarşı olması Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanını ehtiyyatlı davranmağa vadar edir. Eyni zamanda Pakistan, Misir və Səudiyyə Ərəbistanı bu ittifaqın anti-İsrail alyansı kimi görünməsinin ABŞ-ı qəzəbləndirəcəyindən ehtiyyat edirlər. Bu dövlətlətin hər üçü ABŞ-la münasibətləri təhlükəyə atacaq heç bir alyans yaratmaq istəmirlər.
NATO-nun dağılacağı, daha doğrusu ABŞ-ın Şimali Atlantika Alyansından çıxacağı halda Avropanın özünün təhlükəsizlik sistemini və ordusunu quracağı, Türkiyəyə bu sistemdə yer olmadığını Ankarada yaxşı bilirlər. Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula von der Leyenin Türkiyəni Çin və Rusiya ilə eyni tutan ifadəsi, Avropa İttifaqının bir neçə üzvünün Türkiyə ilə münasibətlərinin “soyuq müharibə” şəraitində olması Ankaranın “köhnə qitə” ilə birliyini istisna edir. Türkiyənin Qərb təhlükəsizlik məkanında qalmasının ən güclü tərəfdarı Böyük Britaniyadır. Rusiyanı Suriya və Cənubi Qafqazda Ankara ilə işbirliyi nəticəsində məğlub edən London Türkiyənin Avropa təhlükəsizlik sistemindən kənarda qalmamasına çalışır. Türkiyə ilə Strateji Tərəfdaşlıq Çərçivə Sazişinin imzalanması da bu məqsədə xidmət edir.
Avropada hərbi güc olaraq önə çıxmağa başlayan Ukrayna da Türkiyənin itirilməsinə istəmir. Türkiyə Qara dənizdə qüvvələr nibəstinə ciddi təsir edə bilər. Rusiyanı dənizlərdən sıxışdırıb çıxarmağı hədəfləyən London və Kiyev Ankara ilə əməkdaşlığa xüsusi önəm verirlər.
Ancaq London və Kiyevdə gözəl anlayırlar ki, böyük ittifaqları maliyyələşdirmək üçün çox böyük maliyyə resursları lazımdır. ABŞ, Avropa İttifaqı və Çin istisna olmaqla heç bir dövlət və ya dövlətlər birliyi böyük hərbi ittifaqı maliyyələşdirmək imkanında deyil.
Yeni dünya düzəninin hansı təhdidlər doğuracağını sona kimi proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Ancaq yeni dünya düzənin çoxsaylı təhdidlər doğuracağı ehtimalı çox yüksəkdir. Bütün dövlətlər də qarşıdan gələn təhdid və risklərə hazır olmaq üçün ittifaq arayışındadır. Türkiyə də haqlı olaraq belə bir ittifaq arayışındadır. Problem ondan ibarətdir ki, Türkiyənin maraq göstərdiyi bütün ittifaq layihələri Azərbaycanın və Mərkəzi Asiyanın həyati əhəmiyyətli maraqlarının əleyhinədir.
Bütün dövlətlər NATO kimi üzvlərinin müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə və sərhədlərinin toxunulmazlığına təminat verən hərbi ittifaq arayışındadırlar. Ancaq ağlı başında olan hər kəs anlayır ki, ABŞ-ın iştirak etməyəcəyi ittifaq “ikinci NATO” ola bilməyəcək. İkinci NATO Vaşinqtonda ən cazibədar ideya kimi görünən ABŞ-dan Yaponiyaya kimi geniş coğrafiyanı əhatə edəcək “Təhlükəsizlik qövsü” layihəsi ola bilər. Türkiyənin bu layihədən kənarda qalmaq ehtimalı isə çox yüksəkdir. Çünki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın həyati əhəmiyyətli maraqlarının təminatçısı ola biləcək bu layihədə İsrailə xüsusi önəm verilir. Aydın görünür ki, İsraillə münasibətləri normallaşdırmasa Türkiyənin ABŞ-dan uzaqlaşması davam edəcək. Mərkəzi Asiyanın türk dövlətlərinin Türkiyə ilə məsafə saxlamağa çalışmaları da bununla bağlıdır.
Çin və Rusiyanı gücləndirən istənilən təşəbbüs Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri üçün fəlakət, Çin və Rusiyanı zəiflədən istənilən təşəbbüs isə Mərkəzi Asiyada qurtuluş kimi qəbul olunur.
Türkiyə ilə Türküstanın, eləcə də Azərbaycanın fərqli maraqları onların fərqli coğrafiyalarda yerləşməsindən qaynaqlanır. Sinqapurun əfsanəvi lideri Li Kuan Yunun məşhur sözlərini bir qədər dəyişib belə desək səhv etmərik: “Coğrafiya taledir”. Daha
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Vüqar Rəhimzadə: Bakı qlobal şəhərsalma mərkəzinə çevriləcək
Azərbaycan COP29 tədbirindən sonra iştirakçılarının sayına görə ikinci böyük və qlobal əhəmiyyətə malik tədbirə ev sahibliyi edəcək. Artıq hazırlıq işləri yüksək səviyyədə həyata keçirilib. Paytaxt Bakımız 180 ölkədən 32 mindən çox iştirakçını bir araya gətirib “Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri” mövzusuna həsr olunan Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyasına (WUF13) ev sahibliyinə hazırdır.Dövlət başçısı İlham Əliyev mayın 12-də Bakı Olimpiya Stadionunun ərazisində keçiriləcək tədbirlə bağlı görülən işlərlə tanış oldu. Qeyd olundu ki, tədbir məkanı Bakı Olimpiya Stadionu və onun ətrafında formalaşdırılan ümumi əməliyyat əhatə dairəsi üzrə 53 hektar təşkil edir. Bunun 43 hektarı əsas...
15 May 2026, 17:44
İlham Əliyev: Qlobal geosiyasi şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da artır.
Türk dövlətləri ilə nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığımız genişlənir.APA-nın Türküstana ezam olunmuş əməkdaşı xəbər verir ki, bu barədə Prezident İlham Əliyev Qazaxıstanın Türküstan şəhərində keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə çıxışı zamanı bildirib.“Cari qlobal geosiyasi şəraitdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da artır. Reallaşmaqda olan Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin əsas seqmentlərindən birinə çevriləcək”, - dövlət başçısı qeyd edib.
15 May 2026, 15:39
Zaur İbrahimli: ABŞ və Çin dünyanı bölə bilmədi
ABŞ və Çin arasında keçirilən Pekin danışıqları tərəflər arasında ciddi razılaşma ilə nəticələnməyib. Görünən odur ki, Çin istədiklərini əldə edə bilmədiyi üçün tərəflər arasında rəqabət daha da güclənəcək.Citypost.az xəbər verir ki, bu fikirləri politoloq Zaur İbrahimli sosial şəbəkə hesabında paylaşdığı qısa açıqlamada bildirib.Politoloqun sözlərinə görə, ABŞ və Çin bundan sonra bir-birini birbaşa hərbi əməliyyatlara keçmədən geosiyasi, iqtisadi və strateji müstəvidə üstələməyə çalışacaqlar.“Pekin Tayvansız dünyanı bölmək istəmir”, – deyə Z.İbrahimli vurğulayıb.Ekspert hesab edir ki, Pekin görüşləri iki ölkə arasında münasibətlərin yumşalmasına deyil, daha sərt rəqabət mərhələsinə keçidə səbəb olacaq.Əli...
15 May 2026, 10:30
M.Əsədullazadə: Çin özünü daha güclü göstərir
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə iki günlük səfəri və aparılan danışıqlar ümumilikdə müsbət istiqamətdə davam edir. Tərəflər arasında əsas fikir ayrılığı isə Tayvan məsələsində qalır. ABŞ-ın Tayvanla bağlı Çinə ciddi güzəştlərə gedəcəyi gözlənilmir. Çin sədri Si Sinpinqin Tayvan məsələsində Donald Trampa açıq etiraz və xəbərdarlıq etməsi regionda yeni eskalasiya ehtimalını artırır.Citypost.az xəbər verir ki, bu fikirləri Milli Cəbhə Partiyası sədrinin müavini, siyasi ekspert Məhəmməd Əsədullazadə sosial şəbəkə hesabında paylaşdığı açıqlamada bildirib.O qeyd edib ki, Çin Tayvana qarşı dəniz blokadası tətbiq edə bilər. Bununla yanaşı, Vaşinqton və Pekin əsasən iqtisadi və ticarət əlaqələrinin inkişafı istiqamətində mühüm razılaşmalar əldə etməyə çalışırlar.Ekspertin sözlərinə...
15 May 2026, 10:12
Sabiq deputat: Fransa Türkiyəyə qarşı təxribat hazırlayır
Fransa son dövrlər Cənubi Qafqaz və Türkiyə ətrafındakı bölgələrdə təkcə diplomatik deyil, həm də praktiki fəallığını artırır. Ermənistan və yunan Kipri ilə strateji müttəfiqlik, hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişlərin bağlanması, həmçinin Cənubi Kiprdə “humanitar missiyalar” adı altında Fransa hərbi kontingentinin yerləşdirilməsi ilə bağlı yeni sazişin imzalanmasına hazırlıq bunu bir daha təsdiqləyir.Citypost.az xəbər verir ki, bu fikirləri sabiq deputat, siyasətçi Qulamhüseyn Əlibəyli sosial şəbəkə hesabında paylaşdığı açıqlamada bildirib.Onun sözlərinə görə, bu sazişlərin əsas məqsədi Fransanın Cənubi Qafqaz və Türkiyə ətrafındakı bölgələri hərbi baxımdan öz təsir dairəsinə salmaq, eyni zamanda Türkiyənin ətrafında geosiyasi “çəmbəri daraltmaqdır”.Q.Əlibəyli qeyd edib ki, Türkiyənin Cənubi Qafqazda söz sahibi...
15 May 2026, 10:04
Politoloq: ABŞ–Çin görüşü yeni riskləri ortaya çıxardı
Amerika–Çin görüşünün maraqlı detalları gün üzünə çıxmağa davam edir:Pekində 14–15 may tarixlərində keçirilən görüşlər xeyli yaddaqalan olub.Nəzərə alsaq ki, bu, Donald Trumpın 2017-ci ildən sonra Çinə ilk rəsmi səfəri və Xi Jinping ilə ilk böyük görüşü idi. Rəsmi açıqlamalarda “stabil münasibətlər”, “əməkdaşlıq” və “dostluq” vurğulansa da, pərdəarxasında tam fərqli mənzərə yaşanıb. New York Post və Daily Beast-in məlumatlarına görə, görüşlər zamanı ciddi xaos, təhlükəsizlik qalmaqalları və protokol böhranları baş verib. İkitərəfli görüş başlamazdan əvvəl çinli jurnalistlərin böyük qrupu qəfil şəkildə zala daxil olub. Qarışıqlıq zamanı Ağ Evin öncədən gəlmiş komandasından olan qadın əməkdaş yerə yıxılıb və insanların ayaqları altında qalıb. ABŞ...
15 May 2026, 09:27
