Vitaminləri özbaşına qəbul etmək təhlükəlidirmi?

Son illərdə vitamin və müxtəlif qida əlavələrindən istifadə xüsusilə geniş yayılıb. İnsanlar bəzən analiz vermədən, həkim məsləhəti almadan və orqanizmdə həmin vitaminə həqiqətən ehtiyac olub-olmadığını müəyyənləşdirmədən müxtəlif preparatlar qəbul etməyə başlayırlar. Xüsusilə D vitamini ilə bağlı “qış boyu qəbul etmək lazımdır”, “çox içsəm daha yaxşı təsir edər” və ya “profilaktika üçün davamlı istifadə etmək olar” kimi yanaşmalara tez-tez rast gəlinir. Halbuki vitaminlərin orqanizm üçün vacib olması onların nəzarətsiz və istənilən dozada qəbul edilə biləcəyi anlamına gəlmir.

Endokrinoloq İnci Şabanlı Citypost.az-a açıqlamasında bildirib ki, vitamin preparatlarının da həkim nəzarəti altında qəbul edilməsi vacibdir. Onun sözlərinə görə, insanlarda bəzən vitaminləri dərman kimi deyil, tamamilə zərərsiz məhsul kimi qəbul etmək vərdişi formalaşıb. Halbuki bəzi vitaminlərin həddindən artıq qəbulu orqanizmdə arzuolunmaz dəyişikliklərə, hətta zəhərlənməyə səbəb ola bilər.

“Doktor, vitaminləri özbaşına qəbul edirəm. Həkimlə məsləhətləşməliyəm?” sualına cavab verən mütəxəssis qeyd edib ki, vitaminlərin də normadan artıq qəbulu orqanizm üçün ciddi fəsadlar yarada bilər.

“Necə ki, hər şeyin çoxluğu ziyan olduğu kimi, vitaminlərin də həddindən artıq qəbulu orqanizmə ciddi ziyan vura bilər. Hətta zəhərlənmələrə səbəb ola bilər. Ona görə vitaminləri özbaşına qəbul etmək düzgün deyil. Əvvəlcə həkimlə məsləhətləşmək, ehtiyac varsa müvafiq analizləri vermək və bundan sonra hansı preparatın, hansı dozada və nə qədər müddət qəbul edilməli olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır”, – deyə İnci Şabanlı bildirib.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, vitamin çatışmazlığının olub-olmadığını yalnız insanın özündə hiss etdiyi müəyyən əlamətlər əsasında müəyyənləşdirmək həmişə mümkün deyil. Yorğunluq, halsızlıq, saç tökülməsi, əzələ zəifliyi və digər şikayətlər müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər. İnsan bu əlamətlərdən birini görüb özbaşına vitamin qəbul etməyə başlayarsa, əsl problemin müəyyənləşdirilməsi gecikə bilər. Xüsusilə D vitamini ilə bağlı son dövrlərdə yayılan məlumatlara diqqətli yanaşmaq lazımdır. D vitamini kalsiumun və fosforun sorulmasında, sümük sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır. Lakin bu, D vitamininin nə qədər çox qəbul edilərsə, bir o qədər faydalı olması demək deyil. Əksinə, yüksək dozaların uzun müddət nəzarətsiz istifadəsi qanda kalsiumun həddindən artıq yüksəlməsinə və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. NIH-nin məlumatına görə, D vitamini toksikliyi əsasən əlavələrin həddindən artıq qəbulu nəticəsində yaranır və hiperkalsemiya, böyrək daşı, böyrək funksiyasının pozulması, ürək ritmində dəyişikliklər və ağır hallarda daha ciddi fəsadlarla nəticələnə bilər. Bu səbəbdən “ilboyu D vitamini içmək” yanaşması da bütün insanlar üçün eyni qayda kimi qəbul edilməməlidir. Bəzi şəxslərdə D vitamini əlavəsinə ehtiyac yarana bilər, digərlərində isə əlavə qəbul etmək lazım olmaya bilər. Doza və qəbul müddəti insanın yaşından, qidalanmasından, sağlamlıq vəziyyətindən, günəşə məruz qalmasından, bəzi xəstəliklərindən, qəbul etdiyi digər preparatlardan və qan analizlərinin nəticələrindən asılı olaraq dəyişə bilər. D vitamininin qandakı səviyyəsi də düzgün şərh olunmalıdır. Burada adətən 25-hidroksivitamin D, yəni 25(OH)D göstəricisi qiymətləndirilir. Müxtəlif klinik vəziyyətlər üçün hədəf göstəricilər fərqli yanaşmalarla qiymətləndirilə bilər. ABŞ Milli Xərçəng İnstitutunun məlumatında 50 ng/mL-dən yuxarı 25(OH)D səviyyələrinin artıq yüksək hesab oluna biləcəyi, NIH-nin məlumatında isə təxminən 150 ng/mL və daha yüksək səviyyələrin toksikliklə əlaqəli olduğu qeyd edilir.

Bununla yanaşı, yüksək D vitamini səviyyələri ilə xərçəng arasındakı əlaqə barədə də sosial şəbəkələrdə müxtəlif iddialar yayılır. Burada xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Elmi araşdırmalarda D vitamininin səviyyəsi ilə müxtəlif xərçəng növləri arasındakı mümkün əlaqələr öyrənilib. Bəzi müşahidə tədqiqatlarında çox yüksək səviyyələrin müəyyən xərçəng növləri ilə əlaqəsi barədə siqnallar əldə edilsə də, bu nəticələr “D vitamini 100-dən yuxarı qalxdıqda xərçəng hüceyrələri aktivləşir” kimi ümumi və birbaşa qayda yaratmır. NIH və Milli Xərçəng İnstitutu da D vitamini ilə xərçəng arasındakı əlaqəyə dair nəticələrin xərçəng növündən və tədqiqatın dizaynından asılı olaraq fərqləndiyini, ümumi xərçəng riskinin D vitamini əlavələri ilə artması və ya azalması barədə qəti nəticənin olmadığını bildirir. Məsələn, bəzi müşahidə məlumatlarında çox yüksək 25(OH)D səviyyələri ilə mədəaltı vəzi xərçəngi arasında əlaqə müşahidə edilib. Lakin belə nəticələr səbəb-nəticə əlaqəsini avtomatik olaraq sübut etmir. Milli Xərçəng İnstitutu da D vitamini səviyyəsi ilə xərçəng riski arasındakı münasibətin mürəkkəb olduğunu və randomizə edilmiş klinik tədqiqatların vitamin D əlavələrinin ümumi xərçəng riskini azaltdığını göstərmədiyini bildirir.

Ona görə də D vitaminini xərçəngdən qorunmaq məqsədilə yüksək dozada qəbul etmək də düzgün yanaşma deyil. Eyni zamanda, D vitamininin aşağı olması müəyyən sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli ola bildiyi üçün çatışmazlıq varsa, onun aradan qaldırılması həkim tərəfindən planlaşdırılmalıdır. Burada məqsəd qandakı göstəricini mümkün qədər yüksək səviyyəyə çatdırmaq deyil, insanın vəziyyətinə uyğun normal və təhlükəsiz səviyyəni təmin etməkdir.

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...  

İnci Şabanlı qeyd edib ki, vitaminlərə münasibətdə “nə qədər çox, bir o qədər yaxşı” prinsipi tamamilə yanlışdır. İnsanların bir preparatın reseptsiz satılmasını onun tamamilə təhlükəsiz olması kimi qəbul etməsi də düzgün deyil. Bir çox vitamin və mineral əlavələri yüksək dozada qəbul edildikdə dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə və bəzi xəstəliklər zamanı əlavə risk yarada bilər. Məsələn, D vitamini kalsiumun orqanizm tərəfindən sorulmasını artırdığı üçün onun həddindən artıq qəbulu qanda kalsium səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu zaman ürəkbulanma, qusma, əzələ zəifliyi, susuzluq, tez-tez sidiyə getmə və böyrək daşları kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Daha ağır hallarda böyrək çatışmazlığı, yumşaq toxumalarda kalsium toplanması və ürək ritminin pozulması kimi ciddi fəsadlar mümkündür.

Mütəxəssis buna görə vitamin qəbulundan əvvəl insanın real ehtiyacının müəyyənləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Bəzi hallarda qan analizləri vitamin və mineral çatışmazlığını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Lakin bütün vitaminlər üçün hər kəsə eyni analiz paketinin tətbiq edilməsi də düzgün deyil. Həkim pasiyentin şikayətlərini, qidalanmasını, həyat tərzini, mövcud xəstəliklərini və qəbul etdiyi dərmanları nəzərə alaraq hansı müayinələrin lazım olduğunu müəyyənləşdirir.

“Vitamin qəbul edirəm, çünki yorğunam” yanaşması da hər zaman doğru nəticəyə aparmır. Yorğunluğun səbəbi yuxu pozğunluğu, stress, qanazlığı, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, infeksiyalar, qidalanma problemləri və bir çox digər amillərlə əlaqəli ola bilər. Bu səbəbdən insan problemin səbəbini araşdırmadan ardıcıl olaraq müxtəlif vitaminlər qəbul etməklə əsas xəstəliyi gözdən qaçıra bilər. Digər tərəfdən, vitaminlər yalnız çatışmazlıq olduqda və ya müəyyən tibbi göstəriş əsasında istifadə edilən preparatlar kimi qiymətləndirilməməlidir. Bəzi vitaminlərin orqanizm üçün gündəlik ehtiyacı qida vasitəsilə qarşılana bilər. Sağlam və balanslı qidalanma bir çox insan üçün vitamin və mineral ehtiyaclarının əsas mənbəyidir. Əlavələr isə konkret ehtiyac yarandıqda, uyğun doza və müddət müəyyənləşdirilərək istifadə olunmalıdır. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə “bu vitamini hər gün qəbul edin”, “bu dozada D vitamini bütün xəstəliklərdən qoruyur” və ya “analiz vermədən profilaktik olaraq istifadə edin” kimi tövsiyələrə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Hər bir insanın orqanizmi, qidalanması və tibbi vəziyyəti fərqlidir. Bir şəxs üçün uyğun olan doza digər insan üçün artıq ola bilər.

Mütəxəssis sonda bildirib ki, vitaminlər sağlamlığın qorunmasında mühüm rol oynasa da, onları nəzarətsiz şəkildə qəbul etmək düzgün deyil. Əsas məsələ vitaminin sadəcə qəbul edilməsi yox, orqanizmin həqiqətən həmin maddəyə ehtiyacının olub-olmadığının müəyyənləşdirilməsidir. Xüsusilə D vitamini kimi yağda həll olan vitaminlərin yüksək dozada və uzun müddət qəbul edilməsi zamanı daha diqqətli olmaq lazımdır. Buna görə hər hansı vitamin və ya qida əlavəsinə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək, ehtiyac olduqda müvafiq analizləri etdirmək və preparatı müəyyən edilmiş dozada qəbul etmək daha təhlükəsiz yanaşmadır.

Yeganə