Səftər Rəhimli: Dil birliyi türk dünyasının gələcəyidir
Siyasət 03 İyul 2026, 10:17
526
İsmayıl Qaspıralıdan Atatürkə, Atatürkdən Türk Dünyasına: Ortaq Türk Dili İdeyasının Tarixi Zərurəti
Türk dünyasında ortaq dil məsələsi XIX əsrin sonlarından etibarən siyasi, mədəni və elmi müzakirələrin əsas mövzularından biri olmuşdur. Aradan bir əsrdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət dili hələ də tam formalaşmamışdır. Halbuki müxtəlif hesablamalara görə, türk dillərində danışanların sayı 300 milyondan artıqdır. Bu fakt göstərir ki, problemin mahiyyəti dil fərqlərindən deyil, ortaq dil siyasətinin olmamasından qaynaqlanır.
Bu sözləri Citypost.az-a beynəlxalq hüquq üzrə elmlər doktoru Səftər Rəhimli bildirib.
Türk dünyasında dil birliyi ideyasının ilk böyük nəzəriyyəçisi İsmayıl Qaspıralı olmuşdur. Onun məşhur "Dildə, fikirdə, işdə birlik" prinsipi ortaq dilin yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ortaq milli şüurun və mədəni inteqrasiyanın əsası olduğunu göstərirdi. XX əsrdə isə bu ideyanı praktik dövlət siyasətinə çevirən şəxs Mustafa Kamal Atatürk oldu.
Atatürkün dil siyasəti: milli dövlət quruculuğunun uğurlu modeli
Atatürk dili milli dövlətin əsas sütunlarından biri hesab edirdi. Onun "Türk dili, Türk millətinin qəlbidir, zehnidir" və "Türk milləti dilini də yad dillərin boyunduruğundan qurtarmalıdır" fikirləri dilin yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, milli kimliyin və dövlətçiliyin əsas dayaqlarından biri olduğunu göstərir.
1928-ci il əlifba islahatı, 1932-ci ildə Türk Dil Qurumunun yaradılması, İstanbul türkcəsinin yazı və təhsil dili kimi əsas götürülməsi, eləcə də elmi terminologiyanın milliləşdirilməsi qısa müddətdə Türkiyədə vahid dil mühitinin formalaşmasına imkan verdi. Atatürk bununla sübut etdi ki, dil islahatının uğuru ilk növbədə siyasi iradədən, elmi planlaşdırmadan və dövlət dəstəyindən asılıdır.
Atatürk ərəb və fars mənşəli sözlərin yerinə türk sözlərinin işlədilməsini təşviq etməklə yanaşı, xalqın danışıq dili ilə yazı dili arasındakı fərqi aradan qaldırmağa çalışdı. İstanbul türkcəsinin əsas götürülməsi təsadüfi deyildi. Bu dil əsrlər boyu dövlət idarəçiliyinin, elm və ədəbiyyatın mərkəzi olmuş, zəngin ədəbi ənənə formalaşdırmış və geniş ünsiyyət imkanları qazanmışdı.
XXI əsrdə türk dünyası üçün strateji model
Bu gün türk dünyası Atatürkün tətbiq etdiyi modeldən mühüm nəticələr çıxara bilər. Burada məqsəd heç bir xalqın milli dilini əvəz etmək deyil. Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və digər türk dövlətləri öz milli ədəbi dillərini tam şəkildə qorumaqla yanaşı, ümumtürk ünsiyyət dili kimi ortaq standartın tədrisini həyata keçirə bilərlər.
Praktik baxımdan sıfırdan yeni ortaq dil yaratmaq həm elmi, həm də təşkilati baxımdan səmərəli görünmür. Mövcud standartlardan istifadə daha rasional yanaşmadır. Bu baxımdan İstanbul türkcəsi bir sıra obyektiv üstünlüklərə malikdir. Müasir türk dünyasında ən geniş televiziya, kino, nəşriyyat, ali təhsil, elmi və rəqəmsal informasiya resurslarının əhəmiyyətli hissəsi bu dildə fəaliyyət göstərir. Nəticədə milyonlarla türk artıq bu dili müəyyən səviyyədə anlayır. Bu reallıq onu ortaq ünsiyyət dili kimi nəzərdən keçirməyə əsas verən mühüm amillərdən biridir.
Lakin belə model yalnız dil seçimi ilə məhdudlaşmamalıdır. Ortaq əlifba, vahid terminologiya, ümumtürk dərslikləri, akademik əməkdaşlıq, ortaq media məkanı və tələbə mübadiləsi proqramları eyni strategiyanın tərkib hissəsi olmalıdır. Əks halda, ortaq əlifba belə praktik nəticə verməyəcək.
Nəticə
Türk dünyasında ortaq dil probleminin əsas səbəbi linqvistik deyil, siyasi xarakter daşıyır. Türk dillərinin qrammatik yaxınlığı və ortaq leksik bazası bu inteqrasiya üçün kifayət qədər möhkəm zəmin yaradır. Həlledici amil isə dövlətlərin uzunmüddətli və koordinasiyalı dil siyasətidir.
İsmayıl Qaspıralının nəzəriyyəsi və Atatürkün praktik islahatları göstərir ki, ortaq dil milli birliyi zəiflədən deyil, əksinə, gücləndirən strateji vasitədir. XXI əsrdə türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifə bu tarixi təcrübəni yeni geosiyasi şəraitə uyğun şəkildə tətbiq etməkdir. Bu baxımdan ortaq ünsiyyət dilinin mərhələli şəkildə formalaşdırılması təkcə dil siyasəti deyil, həm də türk dövlətləri arasında elmi, iqtisadi, mədəni və siyasi inteqrasiyanın mühüm şərtlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
Ən son xəbərləri bizim Facebook kanalımızda izləyin
Ən son xəbərləri bizim Instagram kanalımızda izləyin
Cəsarət Hüseynzadə: Azərbaycan Avropa üçün strateji tərəfdaşdır
Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin Bakıya səfəri və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevlə görüşü bir çox vacib məqamlarla yadda qaldı.Bu səfər, ilk növbədə, bəzi Avropa institutlarında Azərbaycana qarşı qərəzli mövqelərin müşahidə olunduğu bir dövrdə baş verdi. Bu səfər isə bir daha göstərdi ki, Azərbaycan əməkdaşlıq platformaları üçün hər zaman açıqdır. Lakin bu əməkdaşlıq qarşılıqlı hörmət, bərabər tərəfdaşlıq və ədalətli münasibətlər prinsipləri əsasında qurulmalıdır.Azərbaycan üçün prioritet istiqamətlər çoxdur. Yaşıl enerji, neft-qaz ixracı, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında körpü rolunun gücləndirilməsi və regional nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı bu prioritetlər sırasında xüsusi yer tutur. Bu baxımdan, Ursula fon der Lyayenin səfəri...
03 İyul 2026, 11:22
Qulu Məhərrəmli: Rusiya mütləq cavabını alacaq
Professor Qulu Məhərrəmli Rusiyanın Ukraynaya son hücumları ilə bağlı sərt açıqlama verib.Citypost.az xəbər verir ki, professor sosial şəbəkədə paylaşdığı fikirlərdə bildirib ki, Ukrayna ordusu Rusiyanın yanacaq infrastrukturunu hədəf aldığı halda, Rusiya mülki əhalini, yaşayış evlərini və sosial obyektləri vurur.Qulu Məhərrəmli qeyd edib ki, qadın və uşaqların öldürülməsi Ukrayna xalqının müqavimət əzmini sarsıda bilməyəcək. Onun sözlərinə görə, dinc əhaliyə qarşı həyata keçirilən hücumlar beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır.Professor xatırladıb ki, Rusiya ordusunun Kiyevdə yaşayış binaları və digər mülki obyektlərə endirdiyi zərbələr nəticəsində həlak olanların xatirəsinə Ukraynada matəm günü elan edilib. O, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin Rusiyanın bu addımlarının cavabsız qalmayacağı...
03 İyul 2026, 10:59
Deputat: Azərbaycan Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyır
Avropa Komissiyasının Prezidenti xanım Ursula Fon der Lyayen iyulun 1-də ölkəmizdə işgüzar səfərdə oldu. Hər bir səfər münasibətlərin dünəninə, bu gününə baxış əsasında qarşıdakı dövr üçün yeni istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Bu baxımdan xarici siyasətin əsas prioritet istiqaməti kimi Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığa xüsusi diqqət göstərilir. Quruma üzv ölkələrin üçdəbiri ilə Azərbaycanın strateji tərəfdaşlığı haqqında sənədlər vardır. Bu, əlbəttə, onu göstərir ki, Azərbaycan Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyan ölkədir. Hazırda Avropa Komissiyası ilə Azərbaycan arasında münasibətlər çox mühüm mərhələdədir. Xanım Ursula Fon der Lyayenin Azərbaycana səfəri çərçivəsində Prezident İlham Əliyevin Avropa Komissiyasının Prezidenti ilə keçirdiyi təkbətək və geniş tərkibdə...
02 İyul 2026, 16:06
Tənzilə Rüstəmxanlı: Azərbaycan polisi xalqın etibarlı dayağıdır
Tənzilə Rüstəmxanlı 2 İyul – Azərbaycan Polisi Günü münasibətilə polis əməkdaşlarını təbrik edib.Citypost.az xəbər verir ki, deputat sosial şəbəkə hesabında paylaşdığı təbrikində xalqın təhlükəsizliyinin qorunması, ictimai asayişin təmin olunması, qanunun aliliyinin və dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi naminə böyük məsuliyyət və fədakarlıqla xidmət göstərən polis əməkdaşlarına minnətdarlığını ifadə edib.T.Rüstəmxanlı polis əməkdaşlarının peşəkarlığının, vətənə sədaqətinin və vətəndaşların təhlükəsizliyi naminə göstərdikləri xidmətin hər zaman yüksək qiymətə layiq olduğunu vurğulayıb.O, əlamətdar gün münasibətilə bütün polis əməkdaşlarına möhkəm cansağlığı, şərəfli xidmətlərində uğurlar, ailələrinə isə xoşbəxtlik və firavanlıq arzulayıb....
02 İyul 2026, 10:40
Kənan Rövşənoğlu: Şuşada keçirilən yeni dini format əvvəlki modeldən nə ilə fərqlənir?
Şuşada keçirilən “Türk Dövlətləri Təşkilatı üzv ölkələrin dini məsələlər üzrə dövlət qurumları rəhbərlərinin Birinci görüşü” və tədbirin yekununda imzalanan 11 bəndlik Kommunüke müzakirələrə səbəb olub.Citypost.az xəbər verir ki, bu barədə jurnalist Kənan Rövşənoğlu sosial şəbəkə hesabında paylaşım edib. O bildirib ki, sənəddə dini sahədə təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, dini təhsil üzrə əməkdaşlığın inkişafı və dünyəvilik prinsipləri əsasında dövlət-din münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi kimi məsələlər öz əksini tapıb.K.Rövşənoğlu xatırladıb ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının dini liderlərinin toplantısı bundan dörd il əvvəl də məhz Şuşada keçirilmiş, həmin görüşdə Türk Dünyası Dini Liderləri Məşvərət Şurası yaradılmışdı. Onun sözlərinə görə, o vaxt keçirilən tədbirdə dini liderlər, şeyx və...
02 İyul 2026, 10:37
Şavkat Mirziyoyev Gürcüstanın "Qızıl yun" ordeninə layiq görülüb
Gürcüstan Prezidenti Mixail Kavelaşvili Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevə ölkənin dövlət mükafatı olan "Qızıl yun" ordenini təqdim edib."Report"un Gürcüstan bürosunun məlumatına görə, Gürcüstan Prezident Administrasiyası bu barədə açıqlama yayıb.Bildirilib ki, Kavelaşvili Özbəkistan Prezidentinə Gürcüstanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə, eləcə də tanınmama siyasətinə verdiyi güclü dəstəyə görə təşəkkür edib.Qeyd edək ki, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev hazırda Gürcüstanda dövlət səfərindədir.
02 İyul 2026, 09:53
