Şəmsi Qoca: Tramp Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi xətt qurur

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesi artıq yalnız iki ölkənin münasibətlərinin normallaşması məsələsi deyil. Bu prosesin arxasında Cənubi Qafqazın gələcək iqtisadi və geosiyasi xəritəsini dəyişə biləcək daha böyük layihə dayanır. Söhbət ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə gündəmə gələn TRIPP – Trump Route for International Peace and Prosperity, yəni Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutundan gedir.

Amerikalı ekspertlərin son təhlillərində də bu layihənin adi nəqliyyat dəhlizi olmadığı açıq şəkildə vurğulanır. Amerika Xarici Siyasət Şurasının sentyabrın əvvəlində dərc etdiyi təhlildə TRIPP ABŞ-ın Avrasiyanın mərkəzinə çıxışını gücləndirən, Xəzər regionunda Rusiya, Çin və İranın təsir imkanlarını balanslaşdırmağa xidmət edən strateji layihə kimi qiymətləndirilir. 

Bu yanaşma məsələyə tamam başqa prizmadan baxmağa imkan verir. Çünki xəritədə cəmi bir neçə on kilometrlik yol kimi görünən TRIPP əslində Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən bağlantıdan daha böyük məna daşıyır. Bu marşrutun perspektivdə Mərkəzi Asiyanı Xəzər üzərindən Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə və Avropa bazarları ilə daha sıx bağlaması nəzərdə tutulur.

Başqa sözlə, söhbət yol tikintisindən yox, yeni iqtisadi coğrafiyanın formalaşmasından gedir.

Azərbaycan üçün bu layihənin ən mühüm tərəfi Naxçıvanla quru əlaqəsinin daha etibarlı və davamlı şəkildə qurulmasıdır. Uzun illər Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birbaşa quru əlaqəsinin olmaması ölkənin ərazi bütövlüyü daxilində ciddi logistika problemi yaradırdı. İndi isə bu məsələ yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması kontekstində deyil, beynəlxalq tranzit layihəsinin bir hissəsi kimi həll edilməyə çalışılır.

TRIPP-in fərqi də məhz bundadır. Əgər əvvəllər regionda nəqliyyat layihələri əsasən ayrı-ayrı ölkələrin təşəbbüsü kimi meydana çıxırdısa, indi bu marşrut ABŞ-ın daha geniş geosiyasi və iqtisadi strategiyasının bir hissəsinə çevrilir.

ABŞ və Ermənistan arasında imzalanmış çərçivə sazişində TRIPP-in beynəlxalq, dövlətlərarası və daxili nəqliyyat bağlantılarını, regional və qlobal ticarəti genişləndirməsi, eyni zamanda sülh və sabitliyə xidmət etməsi məqsəd kimi göstərilir. Sazişə əsasən, layihənin həyata keçirilməsi üçün yaradılması nəzərdə tutulan birgə müəssisədə ABŞ tərəfinin 74 faiz, Ermənistanın isə 26 faiz paya malik olması planlaşdırılır. 

Bu rəqəmlər özü çox şey deyir.

Vaşinqton bu layihəyə sadəcə diplomatik təşəbbüs kimi baxmır. ABŞ burada uzunmüddətli iqtisadi iştirakını təmin etməyə çalışır. Ermənistan ərazisində nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı ilə yanaşı, Amerika şirkətləri üçün yeni bazarlar və investisiya imkanları yaranır. Eyni zamanda Mərkəzi Asiyanın xammalının, kritik minerallarının və digər resurslarının Qərb bazarlarına çıxarılması üçün alternativ marşrut formalaşa bilər. TRIPP-in rəsmi çərçivəsində də ABŞ üçün əsas gözləntilərdən biri məhz yeni bazarlara çıxış və təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsidir.

Burada Azərbaycanın rolu xüsusi əhəmiyyət qazanır.

Azərbaycan artıq uzun illərdir Şərq-Qərb nəqliyyat xəttinin əsas iştirakçılarından biridir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, enerji dəhlizləri və Orta Dəhliz üzrə həyata keçirilən layihələr ölkəni Xəzərlə Avropa arasında mühüm bağlantı nöqtəsinə çevirib.

TRIPP isə bu xəritəyə yeni istiqamət əlavə edir.

Mərkəzi Asiyadan Xəzəri keçən yüklər Azərbaycana daxil olduqdan sonra Naxçıvan və Türkiyə istiqamətində hərəkət edə biləcəklər. Beləliklə, Azərbaycan yalnız tranzit ölkə deyil, Şərq-Qərb bağlantısının müxtəlif qollarının kəsişdiyi strateji mərkəzə çevrilə bilər.

Bu, Bakı üçün həm iqtisadi, həm də siyasi dividendlər deməkdir.

Nəqliyyat dəhlizləri yalnız yük daşımır. Onlar kapital, texnologiya, investisiya və siyasi təsir də daşıyır. Hansı ölkə bu yolların üzərində yerləşirsə, onun regional əhəmiyyəti də artır.

Ermənistan üçün isə TRIPP tamamilə fərqli bir imkan yaradır. İllərlə regional nəqliyyat layihələrindən kənarda qalan Ermənistan özünü tranzit xəritəsinin bir hissəsinə çevirmək şansı əldə edir. Rəsmi sənədlərdə Yerevanın məqsədləri arasında tranzit və iqtisadi mərkəzə çevrilmək, xarici investisiyalar cəlb etmək, yeni gəlir mənbələri yaratmaq və ixrac imkanlarını genişləndirmək xüsusi qeyd olunur. 

Deməli, burada maraqların kəsişməsi var.

Azərbaycan Naxçıvanla əlaqə və daha geniş tranzit imkanları qazanır. Ermənistan yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanları əldə edir. ABŞ isə Cənubi Qafqazda iqtisadi və strateji iştirakını gücləndirir.

Bu üç maraq üst-üstə düşdüyü üçün TRIPP sülh prosesinin iqtisadi dayaqlarından birinə çevrilə bilər.

Əslində Vaşinqtonun yanaşmasının ən mühüm tərəfi də budur: sülhü yalnız siyasi sənədlə deyil, iqtisadi qarşılıqlı asılılıqla möhkəmləndirmək.

Çünki tarix göstərir ki, bir-birinə iqtisadi baxımdan bağlı olan ölkələrin yenidən müharibəyə qayıtması daha çətin olur. Əgər Azərbaycan, Ermənistan və regiondakı digər dövlətlər yeni nəqliyyat xətlərindən gəlir əldə etməyə başlayarsa, sülhün iqtisadi qiyməti yüksələcək. Münaqişəyə qayıtmağın zərəri isə daha böyük olacaq.

Lakin məsələnin başqa tərəfi də var.

TRIPP Cənubi Qafqazın ənənəvi geosiyasi balansına toxunur. Rusiya uzun illər Ermənistan və Cənubi Qafqaz üzərində mühüm siyasi və təhlükəsizlik təsirinə malik olub. İran isə Ermənistanla sərhədini özünün Qafqazdakı strateji maraqları baxımından mühüm hesab edir. Çin isə son illərdə Orta Dəhliz və Mərkəzi Asiya üzərindən Avropaya çıxış imkanlarını genişləndirir.

İndi isə ABŞ bu xəritəyə daha fəal şəkildə daxil olur.

Amerikalı ekspertlərdən Svante Kornell və Brenda Şaffer TRIPP-in mahiyyətini məhz bu kontekstdə izah edirlər. Onların fikrincə, layihə ABŞ-a Avrasiyanın mərkəzinə çıxışı gücləndirmək, Xəzər regionunda tərəfdaş ölkələrin müstəqilliyini dəstəkləmək və Rusiya, Çin və İranın dominantlığının qarşısını almaq üçün imkan yaradır. 

Beləliklə, Azərbaycan-Ermənistan sülhü daha geniş rəqabətin bir hissəsinə çevrilir.

Amma bu, Azərbaycanın həmin prosesdə sadəcə böyük dövlətlərin planlarının iştirakçısı olması demək deyil. Əksinə, Azərbaycanın özünün də kifayət qədər ciddi strateji maraqları var. Bakı uzun illərdir Şərq-Qərb nəqliyyat və enerji bağlantılarının inkişafına sərmayə qoyur. TRIPP bu siyasətin yeni istiqamətlərlə tamamlanması deməkdir.

Azərbaycanın əsas üstünlüyü isə ondan ibarətdir ki, bu layihə yaranmazdan əvvəl ölkə artıq regionun mühüm logistika və enerji mərkəzlərindən birinə çevrilib.

İndi əsas məsələ bu imkanın necə istifadə olunacağıdır.

TRIPP yalnız bir yol kimi qəbul edilərsə, onun əhəmiyyəti məhdudlaşar. Amma bu marşrut dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji xətləri, rəqəmsal bağlantılar və yeni logistika mərkəzləri ilə birləşdirilərsə, Cənubi Qafqazın iqtisadi mənzərəsini dəyişə bilər.

Burada Azərbaycanın qarşısında yeni bir vəzifə dayanır: Orta Dəhlizlə TRIPP-i bir-birindən ayrı layihələr kimi deyil, vahid nəqliyyat və logistika sisteminin hissələri kimi inkişaf etdirmək.

Bu baş verərsə, Azərbaycan Xəzərin qərb sahilində sadəcə tranzit ölkə deyil, Avrasiyanın yeni bağlantı sisteminin əsas qovşaqlarından birinə çevrilə bilər.

Son günlər baş verənlər də prosesin kağız üzərində qalmadığını göstərir. Sentyabrın 8-də Azərbaycan və ABŞ rəsmiləri TRIPP-in həyata keçirilməsi, layihənin infrastruktur hissəsinə nəzarət edəcək TRIPP Development Company-nin yaradılması və Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin davam etdirilməsi məsələlərini müzakirə ediblər. 

Deməli, artıq növbəti mərhələ başlayır.

İndi əsas sual marşrutun xəritədə çəkilib-çəkilməyəcəyi deyil. Əsas sual onun nə qədər sürətlə və hansı siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik mexanizmləri ilə reallaşdırılacağıdır.

TRIPP-in qarşısında hələ risklər də var. Regiondakı geosiyasi gərginlik, İran ətrafında vəziyyət, Ermənistan daxilində siyasi proseslər, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin tam normallaşmasının sürəti və böyük dövlətlərin Cənubi Qafqaz uğrunda rəqabəti layihənin taleyinə təsir göstərə bilər. Carnegie-nin təhlilində də sülh prosesinin hələ kövrək olduğu və regional hadisələrin layihənin icrasını gecikdirə biləcəyi qeyd edilir.  Amma bütün bunlara baxmayaraq, bir reallıq artıq dəyişib: Cənubi Qafqaz əvvəlki geosiyasi xəritədə deyil.

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra regionda əsas məsələ artıq münaqişənin idarə olunması deyil, yeni iqtisadi və təhlükəsizlik düzəninin qurulmasıdır. TRIPP bu yeni düzənin ən mühüm elementlərindən biri kimi meydana çıxır.

Ona görə də amerikalı ekspertin “Trampa təşəkkür edin” fikrini yalnız diplomatik jest kimi qəbul etmək doğru olmaz. Bu ifadənin arxasında daha böyük məna var. ABŞ Azərbaycan-Ermənistan sülhünü özünün Avrasiya strategiyası ilə birləşdirir. Azərbaycan isə bu prosesdən Naxçıvanla birbaşa əlaqə, yeni tranzit imkanları və regiondakı geoiqtisadi çəkisinin daha da artması üçün istifadə edə bilər.

Nəticədə ortaya maraqlı bir mənzərə çıxır: dünən münaqişənin yaratdığı bağlı sərhədlərlə tanınan Cənubi Qafqaz sabah Avrasiyanın ən mühüm keçidlərindən birinə çevrilə bilər.

TRIPP-in əsl mənası da məhz buradadır. Bu, sadəcə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən yol deyil. Bu, Cənubi Qafqazın hansı istiqamətə gedəcəyini müəyyənləşdirə biləcək yeni geosiyasi xəttdir.

Şəmsi Qoca

Həmçinin oxuyun

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Şahin Qurbanovdan xəbər var...