Boşanma başa çatmadan ər vəfat edərsə, arvadı miras ala bilərmi?

Boşanma prosesi davam etdiyi müddətdə ər və ya arvadın vəfat etməsi hüquqi baxımdan bir sıra mühüm suallar yaradır. Xüsusilə, məhkəmə boşanma ilə bağlı qərar qəbul etməyibsə, yaxud qərar qəbul edilsə də, hələ qanuni qüvvəyə minməyibsə, tərəflərdən birinin vəfatı nikah münasibətlərinə və miras hüququna necə təsir edir?Bəs məhkəməyə boşanma üçün müraciət edildikdən sonra ər vəfat edərsə, həyat yoldaşı onun vərəsəsi hesab olunurmu? Nikah dövründə əldə edilmiş əmlak necə bölünür? Ev və ya digər əmlak yalnız vəfat etmiş şəxsin adına rəsmiləşdirilibsə, sağ qalan həyat yoldaşının həmin əmlak üzərində payı ola bilərmi?

Vəkil Teymur Babayev Citypost.az saytına açıqlamasında bu kimi hallarda nikahın nə vaxt xitam olunmasının və əmlakın hansı hüquqi əsaslarla əldə edilməsinin mühüm əhəmiyyət daşıdığını diqqətə çatdırıb.Boşanma ilə bağlı mübahisələrdə əsas məsələlərdən biri məhkəmənin qərar qəbul etməsi ilə həmin qərarın qanuni qüvvəyə minməsi arasındakı fərqdir. Vətəndaşlar bəzən hesab edirlər ki, hakim boşanma barədə qərar elan edən kimi nikah avtomatik olaraq bitir. Halbuki məhkəmə qərarının qəbul edilməsi və onun qanuni qüvvəyə minməsi fərqli hüquqi mərhələlərdir.Ailə qanunvericiliyinə görə, məhkəmə qaydasında nikahın pozulması məhkəmə qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi gündən hüquqi nəticə doğurur. Qərardan şikayət verilməsi imkanı, şikayətin verilib-verilməməsi və iş üzrə digər prosessual hallar bu baxımdan əhəmiyyətlidir.Deməli, yalnız birinci instansiya məhkəməsinin boşanma barədə qərar qəbul etməsi, həmin qərar hələ qanuni qüvvəyə minməyibsə, tərəflərin artıq boşanmış hesab olunması üçün kifayət etmir.Nikahın pozulmasının dövlət qeydiyyatına alınması ilə bağlı məsələlər də mövcuddur. Lakin məhkəmə qaydasında boşanma zamanı əsas hüquqi meyar məhkəmə qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi tarixdir. Qeydiyyat proseduru ilə nikahın hüquqi baxımdan nə vaxt pozulmasını eyniləşdirmək olmaz.Təsəvvür edək ki, ər və arvad boşanmaq qərarına gəliblər və bu məqsədlə məhkəməyə müraciət ediblər. Məhkəmə artıq boşanma barədə qərar qəbul edib, lakin qərar hələ qanuni qüvvəyə minməyib. Bu müddətdə ər vəfat edir.Belə vəziyyətdə əsas sual nikahın ölüm baş verən anda hüquqi baxımdan davam edib-etməməsidir.Əgər boşanma barədə məhkəmə qətnaməsi ər vəfat edənədək qanuni qüvvəyə minməyibsə, nikahın artıq pozulduğunu avtomatik olaraq qəbul etmək olmaz. Məhkəmənin qərar qəbul etməsi ilə nikahın hüquqi baxımdan sona çatması arasında fərq var.Bu səbəbdən, qərarın qəbul edilməsi faktı təkbaşına sağ qalan həyat yoldaşını vərəsəlik hüququndan məhrum etmir. Konkret işdə qərarın qanuni qüvvəyə minib-minmədiyi, ölümün hansı tarixdə baş verdiyi və digər hüquqi hallar müəyyənləşdirilməlidir.Əgər ər boşanma işi üzrə hələ məhkəmə qərarı qəbul edilməmişdən əvvəl vəfat edərsə, vəziyyət daha aydındır: nikah ölüm anında hüquqi baxımdan davam edirsə, arvad sağ qalan həyat yoldaşı statusunu saxlayır. Bu halda onun qanunla müəyyən edilmiş şərtlər daxilində vərəsə olmaq hüququ da yarana bilər.Beləliklə, yalnız boşanmaq üçün məhkəməyə müraciət edilməsi tərəflərin nikah münasibətlərinə xitam vermir. Nikahın hüquqi taleyi müvafiq qanuni prosedurun hansı mərhələdə olmasından asılıdır.

Vəfat edən şəxsin əmlakından həyat yoldaşına nə qədər pay düşür?

Vəkilin açıqlamasında diqqət çəkən digər məqam ər-arvadın birgə nikah dövründə əldə etdikləri əmlakla bağlıdır.Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, nikah dövründə əldə edilmiş əmlak, bir qayda olaraq, ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyəti hesab olunur. Əgər nikah müqaviləsində və ya qanunda başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, əmlakın yalnız ər və ya arvadın adına rəsmiləşdirilməsi onun avtomatik olaraq həmin şəxsin müstəsna mülkiyyəti olması demək deyil.Məsələn, ər nikah dövründə mənzil alıb və mənzilin çıxarışı yalnız onun adına rəsmiləşdirilib. Sonradan ər vəfat edərsə, mənzilin hüquqi rejimi araşdırılmalıdır. Əgər mənzil ər-arvadın ümumi birgə əmlakıdırsa, sağ qalan arvadın həmin əmlakda öz payı ola bilər.Ümumi əmlakdakı payların müəyyənləşdirilməsi zamanı, bir qayda olaraq, ər-arvadın paylarının bərabərliyi prinsipi əsas götürülür. Lakin konkret əmlakın əldə edilmə mənbəyi, nikah müqaviləsi, əmlakın bağışlama və ya vərəsəlik yolu ilə əldə olunması, eləcə də digər hüquqi hallar nəticəyə təsir göstərə bilər.Bu səbəbdən, hər bir işdə əmlakın həqiqətən ümumi birgə mülkiyyətə aid olub-olmadığı əvvəlcə müəyyən edilməlidir.

Əmlakın 50 faizi həyat yoldaşına, qalan hissəsi isə vərəsələrə düşə bilərmi?

Tutaq ki, ər və arvad nikah dövründə bir mənzil əldə ediblər. Mənzil yalnız ərin adına rəsmiləşdirilib. Ər vəfat edən zaman onların nikahı hüquqi baxımdan davam edir və mənzil ümumi birgə əmlak hesab olunur.Belə halda, əmlakın hüquqi rejimi və paylar nəzərə alınmaqla, əvvəlcə sağ qalan arvadın ümumi əmlakdakı payı müəyyənləşdirilə bilər. Payların bərabər olduğu halda, bu, mənzilin yarısına uyğun gəlir.Ərin payına aid olan digər hissə isə miras əmlakın tərkibinə daxil ola bilər. Həmin payın bölüşdürülməsi zamanı qanunla müəyyən edilmiş vərəsələrin hüquqları nəzərə alınır.Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, birinci növbəli vərəsələrə, ümumi qayda olaraq, ölənin uşaqları, ölümündən sonra doğulmuş uşağı, sağ qalan arvadı və ya əri, valideynləri daxildir. Bu şəxslər qanunun müəyyən etdiyi şərtlər daxilində mirasdan pay almaq hüququna malikdirlər.Məsələn, vəfat etmiş şəxsin həyat yoldaşı, iki övladı və anası sağ qalıbsa, miras əmlakın bölüşdürülməsi zamanı onların vərəsəlik hüquqları nəzərə alınmalıdır. Əvvəlcə sağ qalan həyat yoldaşının ümumi əmlakdakı öz payı müəyyənləşdirilir, daha sonra vəfat etmiş şəxsin miras payı vərəsələr arasında qanuna uyğun bölüşdürülür.Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, həyat yoldaşının ümumi əmlakdakı payı ilə onun vərəsə kimi əldə edə biləcəyi pay eyni hüquqi əsasdan yaranmır. Birinci halda söhbət ər-arvadın ümumi əmlak hüququndan, ikinci halda isə miras hüququndan gedir.

Buna görə də “arvadın 50 faizi var, qalan 50 faiz də vərəsələr arasında bölünür” yanaşması yalnız əmlakın ümumi birgə mülkiyyət olması və payların bərabər müəyyən edilməsi kimi şərtlər mövcud olduqda tətbiq oluna bilər. Hər bir əmlak üzrə bu nəticəni avtomatik qəbul etmək düzgün deyil.Vətəndaşlar arasında geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri də budur ki, evin çıxarışında yalnız ərinin və ya arvadının adı yazılıbsa, digər tərəfin həmin əmlak üzərində hüququ yoxdur.

Halbuki daşınmaz əmlakın yalnız bir həyat yoldaşının adına rəsmiləşdirilməsi, özlüyündə, digər həyat yoldaşının qanuni əmlak hüquqlarını aradan qaldırmır.Əgər əmlak nikah dövründə ümumi vəsait hesabına əldə edilibsə və qanunla müəyyən edilmiş istisnalar mövcud deyilsə, sağ qalan həyat yoldaşının həmin əmlakda pay hüququ ola bilər. Bunun üçün onun adının mütləq çıxarışda göstərilməsi şərt deyil.Lakin əmlak nikahdan əvvəl əldə edilibsə, yaxud nikah dövründə bağışlama və ya vərəsəlik yolu ilə yalnız bir həyat yoldaşına keçibsə, hüquqi qiymətləndirmə fərqli ola bilər. Belə əmlak, bir qayda olaraq, həmin şəxsin ayrıca mülkiyyəti hesab olunur. Digər hallarda isə qanunda nəzərdə tutulan xüsusi şərtlər və sübutlar əhəmiyyət daşıya bilər.Deməli, əmlak mübahisələrində təkcə çıxarışa baxmaqla kifayətlənmək olmaz. Əmlakın nə vaxt, hansı vəsait hesabına və hansı hüquqi əsasla əldə edilməsi də araşdırılmalıdır.

Həmçinin oxuyun

"Falcom" MMC-də fəhləninin ölümünün açılmasına KİM MANE OLUR? -ŞOK VİDEO

SEVGİ VƏ HƏYATIN MÜQƏDDƏSLİYİ  

Məcburi Sevginin Qurbanları…

MEYXANAYA “YOX!” DEMƏYİN VAXTIDIR!  

Əmlakın bölünməsi üçün mütləq boşanmaq lazımdırmı?

Digər mühüm məsələ ər-arvadın əmlak hüquqlarının nikahın pozulmasından asılı olub-olmamasıdır.Qanunvericiliyə görə, ər-arvadın ümumi əmlakının bölünməsi üçün mütləq boşanma qərarının olması tələb edilmir. Ümumi əmlak nikah davam etdiyi müddətdə də tərəflərin razılığı və ya qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada bölünə bilər.Eyni zamanda, boşanma ilə bağlı işin davam etməsi əmlak bölgüsü məsələsinin müstəqil hüquqi əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Tərəflər əmlakın bölünməsi ilə bağlı ayrıca tələb irəli sürə və ya müvafiq hallarda bu məsələni başqa hüquqi prosedur çərçivəsində həll edə bilərlər.Aliment məsələsi də əmlak bölgüsündən fərqli hüquqi münasibətdir. Aliment tələbinin irəli sürülməsi və həlli konkret ailə münasibətlərindən, uşağın hüquqlarından və qanunda nəzərdə tutulan əsaslardan asılıdır. Buna görə də aliment və əmlak bölgüsünü eyni hüquqi məsələ kimi qiymətləndirmək olmaz.Ər və ya arvadın vəfat etməsi halında isə ümumi əmlakın müəyyənləşdirilməsi ilə mirasın bölüşdürülməsi bir-biri ilə əlaqəli, lakin fərqli hüquqi mərhələlərdir.

Vətəndaşlar hansı məqamlara diqqət etməlidirlər?

Vəkilin açıqlamasından irəli gələn əsas nəticə budur ki, boşanma prosesi davam edərkən tərəflərdən birinin vəfat etməsi halında nikahın hüquqi statusu ölüm tarixi və məhkəmə qərarının qanuni qüvvəyə minib-minməməsi əsasında müəyyənləşdirilməlidir.Əgər nikah ölüm anında hüquqi baxımdan davam edirsə, sağ qalan həyat yoldaşının vərəsəlik hüququ yarana bilər. Bununla yanaşı, onun ər-arvadın ümumi əmlakındakı öz payı da ayrıca nəzərə alınmalıdır.Əmlakın yalnız vəfat etmiş şəxsin adına rəsmiləşdirilməsi digər həyat yoldaşının hüquqlarının olmadığı anlamına gəlmir. Eyni zamanda, bütün əmlakın avtomatik olaraq yarısının sağ qalan həyat yoldaşına məxsus olduğunu söyləmək də düzgün olmaz. Əmlakın hüquqi rejimi və əldə edilmə əsası araşdırılmalıdır.Belə hallarda nikah haqqında şəhadətnamə, daşınmaz əmlakın çıxarışı, əmlakın əldə edilməsinə dair sənədlər, ölüm haqqında şəhadətnamə və məhkəmə qərarları mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mübahisə yarandıqda isə konkret vəziyyət hüquqi sənədlər əsasında qiymətləndirilməlidir.

Nəticə etibarilə, boşanma üçün məhkəməyə müraciət etmək nikahı öz-özünə bitirmir. Məhkəmə qaydasında boşanma zamanı qətnamənin qanuni qüvvəyə mindiyi tarix əsas götürülür. Ər və ya arvad həmin tarixdən əvvəl vəfat edərsə, sağ qalan tərəfin vərəsəlik hüququ və ümumi əmlakdakı payı qanunvericiliyin tələblərinə uyğun müəyyən edilməlidir.

Yeganə